عرفان جامی عبدالغقور رجا ۶ شمسی ۱۹۹۷ میلادی ۰ سحجه انجمن فرهنگی کهکشان - لندن شرح مطالب کتاب عنوان شرح شماره‌صفحه باب اول عشق و جمال ۱ باب دوم توحید ۱ باب سوم صوفی صاف دل و آزاد منش ۳۱ باب چهارم زهد و ریا ۳۱ باب پنجم کشف الهام و وحدت ۳۶ باب ششم جامی و شاهان تیموری ۳ باب هفتم طرز کلام جامی ۶۹ باب هشتم آثار جامی ۸۴ ٩22۸۵ ۱983 مه مفد‌مه در اصل قصد داشتم تا به منظور سخن رانی در یکی از مجالس فرهنگی افغانی تنویر افکار راجع به عرفان عارف بزرگ خراسان حضرت چامی مضمونی تهیه بدارم. حینی که وارد زندگی و آثار این عارف بزرگ شدم فهمیدم که با نوشان چند سطری عطش من دریاره عرفان آن حضرت برآورده نخواهد شد. بهتر است که مانند اثر دیگرم «شاعر شیرین کلام حافظ» عرفان جامی را تیز از لابلای گفتار و رفتارش حینی که دیوانش را باز کردم چشمم به سر نامه اشعارش خورد که با يك بیت نیمه عربی, نیمه فارسی شروع گردیده و از بدو مطالعه مفهومم شد که بیت با کمبود يك نقطه از بدا به بدا نزاکت و لطفی که دارد از يك شعر ملکوتی به يك شعر عادی به زمین خورده و به عوض یدا در دو جای بدا آمده. (۱) و اين بیت ملکوتی به من قدرت پیشرفت را به عرفان جامی داد و اشعاری یافتم که حضرت جامی را به بلندترین ذروة خداشناسی ق‌ عشق به آفریدگار رسانیده است. رحس یی کیب 2 ۱ - لطفاً به باب اول کتاب مراجعه فرمائید. یکی از مزایای زندگی حضرت جامی آن بود که درزمان سلطنت تیموریان در خراسان می‌زیسته و مورد تفقد و احترام آنان بوده و این شاهان ادب پرور اکثرشان شعر دوست و شعر کو نیز بودند. همچنان زندگی حضرت جامی مقارن با روی کار آمدن طریقه نقشبندی در بخارا و اففانستان و شناسائی با موّسسین آن قدم دیگری است که آن حضرت را به طرف تصوف و عرفان کشانیده است. چیزی که در کتاب خانه‌های یونیورسیتی لندن و بریتیش لایبریری درباره حضرت جامی یافتم یکی اثر گرانبهای علی اصغر حکمت به نام «جامی» است که این نویسنده و محقق بزرگوار ایران با انتهای سعی و کوشش حیات و آثار جامی را با منتهای درایت مطالعه نگاشته اند که قابل قدر است و اثر دیگر به نام «جامی و ابن عربی» تلیف محمد اسمامیل میلغ محلقق افقانی است راجع به تصوف جامی با مقایسه با توف این خر ار موه انس هرگنک شرت اند و موضوعی که مرا زیادتر به طرف جامی کشاند تصرف جامی به دو زیان عربی و فارسی است که در هر دو زبان انتهی لیاقت و درایت ازخود نشان داده و اشعار شیر و شکرشان به اندازه ای کامل است که از امتزاج و پیوستن دو زبان به یکدیگر چنان می‌نمایاند که از يك لسان و يك زبان سروده شده باشد و این انتهای لیاقت و قابلیت در ادب عرب و فارس است که در اشعار و گفتار دیگر شعرا کمتر دیده شده است. ۱ غفور رجا ۱ خژانوبه ۱۹۹۷ عرفان جامی باب اول عشق و جمال تاتااف ا ان کت امس تو رفن۱ همان طور که اکثر عرفا و ادبای بزرگ سرنامه کلام خویش را با سرودی به بارگاه ایزد متعال به عرض رسانیده اند حضرت عبدالرحمن جامی عارف بزرگ خراسان نیز با بیت شیوائی چنین عرضه نموده‌ند: یا من پدا جمالك فی کل ما بدا بادا هزار جان کرامی تو را فدا ای ذاتی که حسن و جمال تو فایض تمام مخلوقاتی است که در ازل هست کرده‌ای هزاران چان گرامی فدای همچو تو آفریدگار باد. این بیت با عالی از زیبائی و جمال و فیض ازل همراه است و در خور چنان بارگاه است (۱) شیخ اجل سعدی قطعات خود را با ترجمه‌ای از بسم الله به نظم ۱- ید به زبان عربی دست و یدا مدعا از بذل و انعام است. به دست و بدا به معنی شروع هرچیز و چون منظور حضرت جامی در این بیت ذات ریانی است یدا به معنی فیض و بدا به معنی ازل است. ابوامعالی بیدل عارف بزرگ در بندی از مخمس‌های خود فیض ازل را چنین ذکر فرموده اند. ای فیض ازل از دل خورشید خبر گیر از غصه بر آ عشرت جاوید بیر گیر واکن مژه بر خویش و بهاری به نظر گیر باغ طرب خضرمی از وضع سحر گنیر گز نیم تبسم چمن آرای جهان شد فارسی چنین آغاز نموده اند : اول دفتربه نام ایرد دانا صسانم پروردگار حی توانا و مولانا جلال الدین بلخی با سرودی از عشق و هجران بانی و خواجه حافظ شیرازی با ساقی و عشق, اما حضرت جامی عارف بزرگ با فرد شیوائی از حسن و جمال و فیضی که پروردگار عالیان به تمام موجودات در ازل ارزانی فرموده‌اند دفتر دبوان شان را آغاز کرده اند . حضرت جامی روشنائی انوار و حرکات سیارات و ستارگان را از فیض و برکت جمال مقدسی می‌داند یت و بینای خداوندی همه چیز ارزنده و زیبا آفریده شده است. واین جمال حقیقی آن قدر پهناور و‌وسیع است که دست فکر و خیال هیچ آفریده ای به آن نمی توان رسید. ملیون ها سال بکار دارد تا نوری از يك سیاره به سیاره دیگر برسد چه جای آن که دست انسان ویا فکر انسان حالی آن گردد. و همین بیت چامی روشنگر آن عظمت و جلال است. ۳ صوفیه جمال وعشق ب هم توام اند. جايي که جمال است عشق است و خی کففی ات ال استوشان خیان عسی پو روش هصق گذاشته شو وان هرگاه عشق نمی‌بود این جهان هستی با همه جوش و خروش آن وجود نمی‌داشت. در اشعار بعدی این غزل حضرت جامی مولانا جلال الدین بلخی را باناله نی همرآهی نموده می‌سرآید: می نالم از جدایی تو دم بدم چو نی وین طرفه تر که از تو نیم يك نفس جدا بازهم اکتفا نکرده خواجه حافظ شیراز را به خاطر می آورد: بر خیز ساقیاز کرم جرعه ای بریز بر عاشقان غم زده جام غم دا و باز به طرف عشق می‌رود: عشق است و بس که در دو جهان جلوه می‌کند کف حقصتیم وا لسستاام علی قایم الفته] با آنهمه حضرت جامی پیش می رود و با عشق راز و نباز خودرا| ادامه داده و رسوایی و سودایی و شیدایی و جنون خود را همه از عشق می‌داند و از عشق زندگی دوباره را به خود خواهان است و باز به طرف معشوق می‌رود و اول و آخر و ظاهر و ای عشق منم از تو سرگشته و سودایی در نامه مجنونان از نام من آغازند ای باده فروش من سرمایة جوش من سرماية ناز از تو هم اصل نیاز از تو گر زندگی ام جویی در من نفسی در دم اول تو و آخر تو» باطن تو و ظاهر تو وندر همه عالم من» مشهور به شیدانی زین پیش اگر بودم. سر دفتر دانائی از تست خروش من من نا تییم و تو نانی هم دامن شیدائی هم دلبر عذرائی من مرده صد ساله توجان مسیحانی مور زهر چشمی در عن هویدانی حضرت جامی از عشقی که به پروردگاریگانه داردخودرا جنون زده آن می‌بیند و عشق است که در رگ و یی او جاریست و با ذکر عشق به او جان می‌ دهد و لَذت می‌برد . لذت عشق فرو رفت مرا در رگ و پی عشق می گویم و جان می دهم ارلذت وی ذکر توبه مکن ای شیخ که با باده فروش ‏ کرده ام عهد که دیگر نکنم توبه ز می (۱) ۳ آهمت از پیرمفان خواه که از خود برهی یار در جان و دلم در طلبش سر گردان شعله زد آتش ما از دم نی ای مطرب نکنی رقص که من کوه وقارم ای شیخ جامی اوصاف می صاف نیارد گفتن جز بدان بدرقه مشکل شوداین مرحله طی سیر مجنون سوی هر وادی و لیلی درحی این چه دم بود که امروز دمیدی در نی پیش رندان سبك روح گرانی تاکی گرنه فیضش رسد از باطن خم پی در پی وقتی که من لب از سخن زدن می بندم در خلوتگه جان گهی تو با دل و گاه دل با تو در سخن است. قبا برانداز و تن نازکت را به چمن بنما تا دیگر غنچه در چمن دعوی نازك آخر ای سرو خرام ان زکدامین چمنی که زسر تا قدم آشوب دل‌و جان منی لب به بستم ز سخن ليك به خلونگه جان گاه دل با توو گاهی تو به دل در سخنی ینم آن تن نازك ز قاتابه چمن غنج.ه دیگر نگند دعس وی نازك بدنی ضون مسا ضورده چه آزار دلم می طلبی نوش کردی می و شی‌شه چرا می شکنی یار بیماری من دید و بسی فاتحه خواند ليك شکرانة آن را که نیم زیستنی جامی آن شوخ به خون ریز تو گر تیغ کشد ادپ آنست که گردن نهی و دم نزنی حضرت جامی درمراحل تصوف اسلوپی را اختیار کرده که شیخ محی الدین بن العربی وضع کرده که کتاب نقدالنصوص در شرح فصوص و کتاب اشعه در شرح معات از آن جمله است و حضرت جامی به این عقیده است که عشق حقیقی به وصل انسان به سعادت سرمدی می‌باشد و عشق است که در عالم وجود در مجاری و تعینات جلوه گر می گردد و عاشق و معشوق و عشق همه مظاهر و مجاری يك وجود مطلق اند و . معشوق یا محیوب در همه مراتب حضرت حق است و اختلاف در تفاوت ظهور محبوب و تجلیات شهودی اوست. به خدا غیر خدا دردو جهان چیزی نیست بی نشانست همه نام و نشان چیزی نیست چند محصجوب نشینی به گم ان دگران خیمه درکوی یقبن زن که گمان چیزی نیست بی زبان چند کنی سر غم عسشق بیان که در ین مسئله تقریر زبان چیزی نیست هستی تست حجاب توو گر نی پیداست که به جز دوست درین پرده نهان چیزی نیست گر زعشقت خضبری هست بگو ای واعظ ورنه خاموش که فریاد و فغان چیزی نیست بندهٌ عسشق شدی ترك نسب کن جامی که درین راه فلان بن فلان چیزی نیسست دراین جا حضرت جامی از پرتو عکس رخ و جمال یار که سر دفتر دیوانش را مزین ساخنه بود « با من بدا جماك فی کل ما بدا» ادامه می یاید و خلقت خورشید و افلاك را بايك غزل عالی می فرماید: باعشق و مشعله طلعت ایزدی می باشد. باز می گوید: خوش بر آن رخش که عشقت فك سرکش را طوق در گردن از آن حلقه فتراك انداخت و فلك سرکش را با انداختن نور تجلی خود مهار کرد . یعنی هرچه زیر يك نظام مطلق در رفتارند : دوق مسستان صیوحی زده بزم تو دید نی فیطل قرو نو وه هان اند خت می خرامیدی و ارواح قدس می گفتند ای خوش آن پاك که سردر ره این پاك انداخت طوطی ناطقه را ستر خط و عارض تو زنگ تشویر (۱) در آتینه ادراك انداخت جامی اهلیت از انديشة عسشق تو نداشت همتش رخت در این موج خطرناك انداخحت در این جا حضرت جامی به امید دیدار یار خود غزل غرائی سرائیده که عشق اورا با محبوب بی همتا ظاهر کرده است: باز چشمم در فشان از لعل گوهر بار کیست؟ اشگ من زین گونه کلگون از گل رخسار کیست؟ زیر دیوار تو هر شب زار نالم تا سحر بر لب بام ] شبی کین ناله‌های زار گیسست؟ ۱ - تشویر به معنی اشاره کردن پا شرمنده ساختن. چشم می‌دادند خلقی دیدن رویت به خسواب تا خود این دولت نصبب دیده پندار کیست؟ من نمی‌گویم تو کردی چاك ها در جان من هر که بسند جان من داند که این ها کار کیست کوی تو صد جا به خون آغشته شد آخر بپرس کن همه از سینه ریش و دل افگار کیست؟ گشته ام بیمار چون چشمت چه باشد گر گهی گوشة چشم افکنی سویم که این بیمار کیست؟ نام جامی پی کن ای مطرب خدا را زین غزل ترسم آن مه نشنود گرداند این گفتار کیست؟ باز حضرت جامی از آفتاب به زمبن فرود آمده یادی از یار می‌کند که این زمبن خاکی که ما بر آن زندگی می‌کنیم مطرح نور رخ آن مه تابان است اگر چه متصوفین این خاك را سر زمین زجر و هلاکت و کلفت می‌دانند اما نگاه حضرت جامی چون خلقت آفریدگار است زیباست و باید چنین باشد: این زمینی است که سر منزل جانان بودست ح نور رخ آن مه تابان بودست این زمینی است که هر شیب فرازی که در اوست جای آمد شد آن سرو خرامان بودست این زسینی است که هرچا خس و خاش اك بینی پیش از این دسته به جایش کل و ریحان بودست دامن نازک شن رفته بهر جانب از او آن که صسد دست تمناش به دامان بودست که نصیب خضر از چشمةحیوان بودست باید افسش اند زهر نوك مسژه خسون جگر فرکسهسالعل لب او شنکر اف-فتان تونست جان جامی به حسقیقت زهمین آب و هواست گر به صورت کلش از خاك خراسان بودست ۷ در غزل زیر حضرت جامی از جذبه عشق و شوق و جلوةٌ معشوق و پرتو روی یار و نور او حرف می‌زند که انسان را با عالم دیگری رو به رو می‌سازد: الله الله زرکجا مبرسد آن غیرت حور میخرامد ز سراپرده اجلال بطون ۳ ؟ ۲ ۲ ۳9 ۳ ۳۳۳۳ ۲ هرکجا سایه زلفش همه دام است و فریب همه دلداده اویند چه هشیار چه مست هر جفائی‌که کند صبر بر او آسان است جذبه شوق رخش برد زخود جأمی را همچوخورشید فرو هشته یه رخ برقع نور هرکجایرتورویش همه عیش است و سرور همه دیوانة اویند چه نزديك چه دور مشکل آنست که بی او نتوان بود صبور باد اسوده درین خواب گران تادم صور دراین غزل شیوای خود حضرت جامی چه با جوش و خروش انتظاری که از آمدن معشوق خود دارد آن غیرت حور را با شور و شعف استقبال می‌کند و این غیرت حور مانند خورشیدی برخ برقعه ای از نور کشانده و از سراپرده اجلال بطون یعنی مق سابه مرا طفون وی شتا مدا خته ویس انست که کني کر انبا ید طلسم خود را یعنی آن همه اسرار خود را فاش سازد و به مشتاقان آن ارزانی فرماید اما چه سود. سایه برکات او چو سایه زلفش همه دام است و فریب» وبا وصف آن پرتو روی درخشان او تماما عیش است و سرور ...و در هر جا هر که هست دلداده اویند چه هشیار. چه مست. چه دیوانه و چه نزديك و چه دور. از جفائی که به ما می‌کند یعنی ما را به عشق خود می سوزاند جز صبر چاره‌ای نیست و مشکل درین جاست که ما در صدد دریافت چنین داغی هستیم و همین جذبهة شوق رخ آن دلدار برین است که ما را از خود می برد و آرزوی جامی و ما بر آنست که تا دم صور در خواب کران باشیم. به غزل زیر حضرت جامی از مقام عارف عالی مقام و کسوت فقر و فنا و کم گفتن و کم نشان دادن و روی به قبله بردن و در درون دل در حرص و هوای بتان بودن خداپرستی نیست بلکه برهمنی است و با هوای عشق خود را از دو کون حدا کن یعنی ماسواءالله باش و در راه رسیدن به آن از همه چیز بگذر و خودرا فنافی الله ساز چه ماخ ارات ال مها مف ‏ تفت به وهی زو نع درف جو نی ست بنده آن شاه مکی و مدنی گرفت گوشه چوخم شیخ پر شراب و غرور به قبله روی و بتان در درون زحرص و هوا هوای عشق کنی همت از دو کون ببر خجالتی است عظیم از رخ تو جامی را از آن چه سود که مکی است خواجه با مدنی است ۳ که زخم تیغ فراق تو خوردو زیستنی است حضرت جامی با شعر بلند بالائی پس از آن همه زجر هجر و فراق آرزوی رسیدن دوست را دارد که با قافله‌ای همراه است و آواز جرس از دور به گوش او میرسد و آين رسیدن دوست در موقعی که نور صبح شروع به دمیدن می کند و صبا با را روشن ساخته و آن شجر طور و وادی ایمن است و چشم بد آن نور دورباد چه دراین وقت است که عارف پایه عشق را بلند می بیند و با امید و هوسی که در سر دارد به آن قانع است: باز ازاین راه صدای جرسی می آید دم صیح آز نفس باد صبا مشکین شد چشم بد دور زشاخ شسجر وادی طور پایة عشق بلندست و همین بس که از او یار گفت از سر اخلاص برین در به زمین گویی از منزل معشوق کسی می اید همدمی می‌رسد و هم نفسی می آید شعله" نور به سر وقت خسی می آید دردل امیدی و در سر هوسی می آید باز حضرت جامی از دعوای عشق خود اشك و آه خود را گواه می آورد و حریم دير مفان جای خانقاه را و خم شراب جای پیر آن را گرفته است و این که تورا از دور دیدم فهمیدم که همان دوست مهربان من است که می آید و به معشوق خود خطاب می‌کند که مرا از سایه دیوار خود دور مساز و من از صفای ارادت دم عشق تو را می‌زدم می زنم وهمین دل روشن و ضمیر باك خودت گواه آن است: منم که دعوی عشق تو رسم و راه منست گواه صدق در ین دعوی اش و آه منست حریم دیر مفان را گرفته خانقهیم خم شراب کهن پیر وخانقاه منست خی ان کی خوفنی ازانین نمی قفت اگر غلط نکنم رو کج کلاه منست مرا زسایه‌ی دیوار خویش دور مکن کز آفتاب حسوادث همین پناه منست چو از صفای ارادت زنم به عشق تو دم ضسمیر ياك و دل روشنت گواه منست ز بوستان لطایف چو جامی آن چمنم که وصف عارض و خطت کل و گیاه منست باب دوم تو‌حید مه ای آن که بجز تو نیست در هر دو جهان بر ترز خیال‌ومبراز مان هر چند که عین هر نش‌انی لیکن اینست نشانت که تو را نیست نشان نزد متصوفین عقیده به یکتائی ذات یگانه اولین مرتبت شناسائی باریتعالی می‌یاشد و از همین جاست که کثرت. و شرکت نزدشان وجود نداشته و به یکتائی او دونی راه ندارد و او آفریدگار همه مخلوقات است. و جز او خالقی در دو جهان وجود ندارد و بر تر از خیال و تصورأت و آنچه به فکر و دما غ می‌رسد می‌باشد. با وجود آن خدای بزرگ مظهر تماماً تجلیات هستی و انوار علویست و هر چه در دنیا و کائنات دید ۵ می شود نشانی از اوست و حضرت جامی حوب فرموده: ۱۱ «اینست نشانت که تو را نیست نشان» با وجود این همه قدرت و توانائی و بزرگی همین بس که نشان تورا نیست نشان. ا کرک هو تاه استی تا ما نها ات تفن مانت که سا انز نمی دانیم و بدون آن که به خود فکر کنیم هرطرف دست و پا می زنیم چه آو خودش نخواسته که با این رمز آشنا شویم: معمشوق عیان بود نمی دانستم با مابه مسیان بود نمی دانستم گفتم به طلب مگر به جائی برسم خود تفرقه خواه بود نمی دانستم و از این جا که عاشق دلباخته هميشه در تلاش دیدار است و شور و شیدائی زیادی از او سر می‌زند و بعضاً با فکر ناقص خود او را می بیند و با او خالصانه و با وجد حرف می زند در يك غزل خود حضرت جامی به ذات یگانه و تنها و بدون مدد کار می رسد و می‌گوید: تنها زکجا می‌رسی ای سرو قبا پوش دردا که تو می‌آئی و می‌روم از هوش مشکل در این جاست که او می آید اما انسان بیچاره طاقت دید آن را ندارد و از هوش می رود: من لذت دیدار چه دانم که هنوزت از دور ندیده ة فشتم آ شفته و مسدهوش با وصف آن نا امید نگشته و به خود طاقت داده می‌فرماید: هرچند برون نیس تی از خاطر تنگم کت هیا فارگ ]ال تا کی ۱۲ و با تو سخن دارم و می‌خواهم در عذر و معذرت را به رویت بکشایم و با تودرد دل کنم بدبختانه قابل اين کار کسی را نمی بینم به جز خال بناگوشت که به تو نرديك تر از ماست و با وجودآن: حضرت جامی هر وقتی که غزلی را با عشق و معرفت شروع می‌کند سرایا آن غزل را با افکار عرفانی تمام می‌نماید و چسته جسته در دیوان او این قابلیت و عشق دیده می‌شود . در غزل زیر حضرت جامی چه شیرین شروع نموده: ای که در پرده به بازار جسهان می آنی ماتو بودیم از این پیش و تو اکنون مائّی دراین مطلع غزل جامی وحدت الوجودی را با زبان خیلی شیرین و در پرده ادا کرده است. آمدن تو در بازار جهان در پرده است و در همه چیز هستی و همه چیز از نوست پیش از این ما از تو بودیم و اکنون تو مائی یعنی نقش آفریدگار در خلقت انسانی است و منی و مانی در بین بیست. ‌ سایه تست جهان عدم افتاده و مسا چشم آن سایه و در چشم توئی بینائی ۱۳ این جهان عدم افتاده با همه دار و ندار آن سایه‌ای از نور تو است و ما در چشم بینا و توانای تو همان سایه چشم یعنی برگزیده از تمام مخلوقاتیم. دراین جا واضح می فرماید: از کرم ساخته ای چشم جهان بین مارا هنن خ خسه ان را نوی یوت ان و از لطف و کرم خود ما را چشم چهان بین ساخته ای و ما انسان‌ها که آفریده حودت هسنیم قدرت و عظمت نو را به چشم سر می بینیم و این نظر مرحمت از توست کتاشا بز لو ام گر نگهبان نشود کنج جهان را این چشم حساصل گنج به یفما ببرد یفمائنی و این چشم که به ما داده‌ای ما را نگهبان این همه گنج موجودات در جهان شش خص تو یه توو تو بینانی تو تو سایه نور حودی» یعنی همةً جهان هستی سایه نور تو است و تو بینائی تو بعنی بینانی خودت در خودت مضمر است و صدها صفاتی که در تو موجود است همه اعیان جهان روی تو را آئینه است تمام موجودات و خلایقی که درجهان اند همه نمایانگر روی تواند و وجود تو را به اثبات میرسانند و تو در هرلحظه و هر دقیقه به آئین دگری رونماتئی می‌کنی. ۳ چون رخ خویشتن در آئینه ما بنمایی را از تمام چیزی که به عقل و فکر انسان خطور می کند بالاتر از آن می بینیم. لش انش تام ها ظفل سس دراین جا چند رباعی از کتاب نقدالنصوص فی شرح الخصوص حضرت جامی در مذهب اهل کشف و اریاب شپه ود عالم همه نیست جز تفاصیل وجود چندین صسور ار چه ظاهرا روی نمود چون در نگری نیست به جز يك موجود لا و هم‌سایه و هم نشین و همراه همه اوست با دلق و گداو اطلس شاه همه اوست در انجمن فرق و نهان خانة جمم ‏ بالله همه اوست ثم بالله‌همه اوست دک > حضرت چامی در قطعه زیر کثرت و وحدت را از روی اعداد سروده چه اعداد از صفر تا يك انتها ندارد و لامتناهی است و حینی که به دیگر اعداد نظراندازی می‌کند غیر ازيك که اصل است وپاقی همه فر ع: ۱۵ کثرت چو نبك درنگری عبن وحدت است مارا شکی نماند درین گر تو را شك است در هر عدد زروی حقیقت چو بنگری گرصورتش به بینی دگر ماده‌اش يك است در غزل زیر حضرت جامی کثرت را با وحدت با چندین مثال ارزنده و زیدا توضیح نموده است که هر یکی داد از توحید می زند . ۱ گر هر دو کون موج بر آرند صدهزار جمله یکی است ليك به تکرار آممده در با غ عشق يك احدیت که تافتست شاخ و درخت و برگ و گل و خار آمده عکسی مگر زپردهٌ وصدت علم زده در صد هزار پرده پندار آمده يك عبن متفق که جز او ذره‌ای نبود چون گشت ظاهر این همه اغیار آمده بروردگار وقتی که انسان را آفرید انسان در ظلمت بود و آفریدگار نور خود را بر آدم ریخت و برای شان گوهرها از صفات قدیم و علم و سخا بخشید. این ها همه به موجبی است که در خود صفات او و در ذات باریتعالی صفات او را به بینی: خلق را حق چو ساخت در ظلمت نورشان ریخت بر سر از رحمت ان انشستان فاد کسفهش رها از صفات قدیم و علم و سخا نا تو در خود صفات او بینی در صفت ها ذات او بینی اما اشتان حف تافتاشی گام اییرکفی ف و انس اف هسوی اوات ال می‌زند و گأه مانند آذر ازسنگی بتی می‌سازد و آنرا سجده می‌کند اما خوشا به حال روشن دلی که با چشم ادراك خود به جز از نور ازل دیگر نوری نمی بیند و از لوح دل خود به جز از یار اغیار را دور می سازد یعنی به فکر ماسوی‌الله می افتد هرچه غیر از اوست از آن دوری می‌گزیند و تمام کون و مکان را يك نور که آن نور حق است می‌بیند با وجود ان آن را از دیگران مستورنگه می‌دارد و همه چیز را باچشم وحدت می بیند . ۱۳۹ چو ره بندد قضایر آدمی‌زاد گهی از سر کشی و خود شناسی گه از سنگی بتی سازد چو آذر خوش آن روشندلی کش چشم ادراك زلوح دل تراشد حسرف اغیار همه کون و مکان يك نور بیند نف موق سای رال نگردد از حسجصاب‌ صورت آزاد به رسم بندگی پیسشش نهد سر به جسن نور ازل دیدن بود پاك نه بندد در به عپیسریار دیار روک یر فتاه نگر در کشرت صورت حجایش با این ریاعی اوصاف و صفات الهی را که آفریدگار به انسان ارزانی فرموده حضرت چامی با دید نظر خود به خود چه خوپ فرموده: واندم که فتد به حال خویشم نظری در هردو جهان نباشد از من بتری با این مثنوی با چشم تکو دیدن و حق شناسی و سیاس حق و شکران لطف حق وبا بازکردن چشم معرفت و اصل و فرع را یکی دیدن چه خوب فرمود: هر چه در چشم جهان بینت نکوست کر بر آن احسان و حسن حق شناس در حسقیقت آن سپاس او بود هم چنین شکر تو ظل شکر اوست لیکن این جا پوست باشد عین مسفن کین کش تن کف خرف ان شاک از تو روزی در وجود آید سپاس نام این و آن لیساس او بود آن او مسض:ز آمدو آن دنو پوست چشم‌بگشا در ره‌وحشت ملفز اصل و فرع این جا یکی بینی یکی چشمم به این غزل شیوای حضرت جامی افتاد که صادق سرمد به این بیت: هر جا که سفر کردم تو همسفرم بودی ور هر طرفی رفتم تو راهبرم بودی ۱۷ استقبال کرد و من شعر صادق سرمد را که هر دو مرهون حضرت جامی می‌باشیم: هر گه نظر بستم تو در نظرم بودی ور دیده گشودم من در چشم ترم بودی هرجا که کتم خانه همخانه تورا یابم هرگز نروم جائی کانجانه تورا یابم در بزم قدح نوشان در چشم وفا کیشان در صحبت هر جمعی کافروخته شد شمعی گرد سر تو گردان پروانه تو را یایم در دست می آشامان بیمانه تو را یایم از سر بکشم خرقه در بحر شوم غرقه ۱ از هر صدفی پنهان دردانه تو را پایم از خود بگسل جامی میزن در گم نامی کاندر تتق وحسدت بیگانه تو را یابم اکثر متصوفین بر این عقیده اند که باریتعالی برای نمودار ساختن ذات خود در ازل با حسن و جمال خود جلوه‌هائی نموده تجلی ذات که جهان هستی است دید آمده و این جهان هستی جز سایه و شبحی بیش نیست و انعکاسی است از جمال ازلی و هرچه هست او تعالی است و موجودات و جهان کثرت مظهر صفات ذات یگانه اند و انسان که بیش از سایر مخلوقات فیض برده اند مقام بلند تری را داراست. حضرت جامی روی این منظور اشعار شیوا و پرجوش و روان سروده که جسته جسته اش این ۱۸ طرر تفکر عارفانه شان با نهایت شیریتی و نازك خیالی و لطافت دیده می‌شود: به کعبه رفتم و زآنجا هوای کوی تو کردم جمال کعبه تماشا به یاد روی تو کردم چو حلقة در کعبه به صد نیاز گرفتم دعای حلقة گیسوی مشك بوی تو کردم نهاده خلق حرم سوی کعبه روی عبادت من آز میان همه روی دل به سوی تو کردم مرا به هیچ مقامی نبود غیر تونامی طواف و سعی که کردم به جستجوی تو کردم به موقف عرفات ایستاده خلق دعا خوان من از دعا لب خود بسته گفتگوی تو کردم فتاده اهل‌منا در پی منا ومقاصد چو جامی از همه فارغ من آرزوی تو کردم بازدراین جا عارف بی صبری پیشی می‌کندو به شاهد خود بی‌پرده می‌سراید: بردار مسرقع از رخ در انتظار تاکی بنما جم ال معنی نقش و نگار تاکی شاهد یکی ست پنهان در پرده مسعانی هر سوی عاشقانش در انتظار تاکی معنی چو نیست ممکن دیدن به غیرصورت پس بهر چشم احول گرد و غبار تاکی دریا و موج آمد هر دو یکی به معنی از مسعنی دقایق از سا کنار تاکی حجاب ها و پندار آن حرف به میان می آورد و از سیل حوادث و روبه قبله کردن درحالی که دویست از همه جهات رویه روست سخن می گوید : ۱۹ همه از اوست و گر نيك بنگری همه اوست جم‌الش از همه ذرات کون مکشوفست از اوست جمله بد و نيك و ليك هرچه بدست به سیل خیز حوادث کجا شود عرقفه کسی که لجه برش فروتر از زانو ست چو دوست با تو زکل جهات رو بر روست زدست تفرقه شد چاك خرقه سان دل من ولی ز رشت4 وحدت هنوز امسید رفوست دراین جا شعر شیوائی که حضرت جامی در کنه ذات و وحدت سروده به یاب هم از تومنیس رش مم انجم هم از توبلند قصر اف لاك پرورده ابر ت سوپست همچون کل و اله. خار و حاشاك ۶۶ درصیسدگدلاورانت ارواح قدس شکار فتراك راهیست پر از خطر ره عشق انجا همه رهزنان بی باك بی بدرقه4عنایت تو نتوان شسد از آن ره خطرناك یارب به کم ال آن که دارد برک سوت ج ان طراز لولاك کز جام صسفاو خم وحدت در بزممسسچس ردان چالاك آن باده حسواله کن به جمامی کز و صحت هستی اش کند پاك باب سوم جامی صوفی صاف دل و ازادمنش دوری جسته و از آنجاست که از مخالفت شیعه ها و سنی ها نهایت نفرت دارد و 1 نفرت به اندازه‌یست که با يك شعر رکيك آن‌ها را رد می‌کند: ‌ ای مسفبچ دیر بده جام میم کامد زنزاع سنی و شیعه قیم گویند جامیا چه داری مذهب صدشکرکه سگ ستی و خر شیعه نیم(۱) سرودن چنبن شعری از شخصیتی مانند جامی دور است اما تمایانگر نهایت دل افسردگی از مبارزات دو فرقه شیعه‌ها و سنی ها دارد. عشقی را که در اشعار آن حضرت درباره چهار یار کبار و خاندان نبوت می‌بیند جامی را يك صوفی پاك دل دور ازتفرقه ای مذهبی می‌یابید. چه کسانیکه کو ر کورانه با تعصب مذهبی به یکی ازاین ۱ - همین مطلب را عارف بزرك ابوالعالی بیدل با يك فرد شیرین و جذاب خوب ادا کرده است: گر شدم تا چند شور حق و باطل بشنوم بشکنید این سازها تا چیزی از دل بشنوم ۳۱ دو فرقه رفته اند راه خطا پیش گرفته اند. اصل راه راهیست که حضرت جامی اختیار نموده است چه دربدو بروز دین اسلام این تفرقه ها وجود نداشته و پس از مروز زمان در بین مسلمانان این مذهب‌ها به وجود آمده که هر کدام آن برای روشن ساختن راه و روش همان مذهب است نه این که نادیده باهم در جنگ و جدال بر آیند. حضرت جامی در مثنوی سبحه الابرار خود قطعه ای دارد که عقیده و وابستگی ایشان را به چهار یار کبار و اهل سنت جماعت واضح می‌سازد . پرده بگشازرخ صدیقی سدران پرده هر رندیسقی در ره عسدل زدست عمسری زن به فرق سر هرخبره سری و در مقدمه مثنوی لیلی ومجنون به صراحت می فرماید: شادیم به آن نامدارت پاریم به هر چهاریارت آن چهار ستون خضانه‌دین. وان‌چه_-ارچراغ بزم تمکین هريك به خلافتت سزاوار برچاریکی‌وبریکی‌چار درمتنوی خردنامه اسکندری مذهب اهل سنت جماعت خلفای چهارگانه را مد جح کرده: اولی را به صدق, دومی را به عدل » سومی را به حیا و چهارمی را به کرم و شجاعت ستوده اند و ایشان را باعث قوام و بقای پیکر دین اسلام دانسته اند. (۱) ک ۹: ۱ - جامی تألیف علی اصفر حکمت چاپخانه بانك ملی ایران. ۳۲ به تخصیص آنان که بی تخت و تاج یکی نانی آئنین در کنج غار دوم آن که از سکه عدل اوست سوم شرم گیتی که شد بی قصور چهارم که آن ابر دریا نار چو عنصر چهار اند زیشان به پای ره‌اعستسسدال ار نداری نگاه چو هر سسقله بی اعستدالی مکن گرفتند از تاجداران خضراج که چون مارشد ناون جان شکار کز این گونه دنیا و دین سرخ روست زشمع نبسوت نصی بش دو نور نم ره کرم برق او توالفقار تورا قسالپ دین درین تنگنای مان انش قالت ه تا دل از مسهر این چار خالی مکن شیر خدا شاه ولایت علی غنچه پیکان به کل او نهفت روی عبادت سوی محراب کرد خنچ رالاس بدو آاخستند غرقه به خون غنچه زنگار گون گل کل خونش به مسصلی چکیسد صورت حصالش چو نمودند باز کالم تیغ ندارم بر شاه ولایت مأب حضرت علی در موقع نماز شیرین ادا کرده است: صد گل راحت زگل او شگفت پشت به درد سر اصصاب کرد گشت چو فارغ زنماز آن بدید کت هه گرچه زمن نیسست خیردار تر می‌رسد غزلی میسراید که اين چند بیت/ان آنست: کردم زدیده پای سوی مشهد حسسین ‏ هست این سفربه مذهب عشاق فرض عین حقا که بگذرد سرم از فرق فرقدین با راحت وصال مبدل عذاب بین ۳۳ حینی که حضرت جامی به زیارت نجف اشرف مشرف می‌شوند و شتر حامل شان زانو برزمینمی زند و قبه رفیعه آن به چشمش می خورد غزلی می سراید که عقیده و احترام شان را به شاه ولایت مب اظهار می دارند: قسدیدا مشسهد مولای آنی‌خوا جملی کته شب آهن شه از ان شمه انوار جلن رویش آن مظهر صافیست که بر صورت اهل آشکارست در او عکس جم ال ازلی چشمم از پرتو رویش به خدا بینا شد جای آن دارد اگر کور شود معتزلی زندهٌ عسشق نمردست ونمیسرد هرگسز لایزالی بود این زندگی و لم یزلی در جهان نیست متاعی که ندارد بدلی خاصهی عشق بود منقبت بی بدلی دعوی عشق و تولاً مکن ای سیرت تو بغض اریاب دل از بی خسردی و دغلی جامی از قافله سالار ره عشق تورا گر پپرسند که آن کیست علی گوی علی همچنان که حضرت جامی در مورد اینکه نسبت به مرقد حضرت شاه ولایت مب اختلاف نظر است چه خوب فرموده: گویند که مرتضی علی در نجف است در بلخ بیاببین چه ذات الشرف است جامی نه عدن جوی به ببن الجبلین خورشید یکی و نور او هر طرف است این دو بیتی حضرت جامی در مزار شریف بلخ بالای دروازه درآمد به خط زیبای سید داود حسینی مرقوم گردیده است. ۳ حینی که حضرت جامی به زیارت مولای خود در نجف می‌رسند قصیده غرائی در منقبت امیرالوّمنین حضرت علی مرتضی سروده اند : اخت‌عتهنت زاف را ال با ششخنه التعف می بوسم آستانة قصر جلال تو گر پرده های چشم م رصع به گوهرم خوشحالم از تلافی خدام روضه ات دارم توقع این که متال رجای من مه بی کلف ندیده کسی وین عجب‌که هست بر روی عارفان زتو مفتوح گشته است جز گوهر ولای تورا پرورش نداد خصم تو سوخت در تب تبت چوبو لهب نسبت کنندگان کف جود تورا به بحر زان پایه بر تری توکه کنه کمال تو با خفن و۱ خه تفن گنت نی لاف اکن نز سامیز استتان نو کاتم ایس دوه گردی بدیده رفت و به جیب صبا نهفت بهر نثار مرقد تونقد جان به کف در دیده اشك عذر ز تقصیر ماسلف فرش حریم قبر تو گردد زهی شرف باشد کنم تلافی عمری که شد تلف یابد ز کلك فضل تو توفیم لا تخف خورشید وار ماه جمال توبی کلف ابواب کنت کنز به مسفتاح من عرف هر کس که باصفای درون زاد چون صدف نا دیده از زبانة قهسرت هنوز تف از بر جود تو نشناسند غیر کف داند شدن سهام خیالات را هدف او را بود به جاتب موهوم خود شفف هر صبح و شام اهل صفا می‌کشند صف حضرت جامی درمراحل تصوف و عرفان رویه و طریقه را اختیار کرده که شیخ محی الدین بن العربی وضع کرده و از این رو آثار و کلمات شیخ و شاگردان او را شرح و بیان فرموده و کتاب نقدالتصوص در شرح فصوص و کتاب اشعه در شرح لعات از ۱ - جامی تالیف علی اصفغر حکمت. ۳۵ حضرت جامی در شرح لعات همه جا استشهاد به سخنان ان العربی در فصوص با فتوحات نموده و معتقد است که عشق حقیقی موصل انسان به سعادت سرمدی می‌باشد و سلطان عشق است که در عالم وجود در مجاری و مظاهر تعینات جلوه گر می‌گردد و عاشق و معشوق و عشق همه مظاهر مجاری يك وجود مطلق اند و معشوق و محبوب در همه مراتب حضرت حق است. ۳۹ نعت در مدح رسول اکرم ای نامزد به نام تو در نامة قسیول باران رحمتی تو که از آسمان جود کی در حریم حرمت جاه و جمال تو حاشا که از تو‌روی نتابم خلیل وار هرچند رفت طاقتم از جان و جان زتن گر کافریست دعوی عشق تو بهر چیست در سر هوای عشق تو جامی کشیده است ۰ آرید بسط عزامی اليك بعد سلامی به شرح شوق تو طی شد تمام نامة عمرم من از دیان قسذها قنی تفرق بالی به روز وصل ندانم چه تحفه پیش تو آرم تروم فرش چنونی اذا قدمت و مناما نه جای چون تو لطیفی است تنگنای‌دل من زلال لطفك قد فاض من ریاض وداد ۳۷ غزل یا ایها النبی‌ویا ایه | الرسسول بر عاشقان تشنه جگر کرده‌ای نزول هر یاوه گرد را رسد انديشه دخول چون نیست آفتاب تو را آفت اقول والله یس حبك عن مهجستی نزول فی نی البکاءن ی چنسمی ااتتضول سر در گلیم فقر به پیفولة خمول و لیس کل کسلامی یغی ببعض عزامی هنوز نامه شوقت نمی رسد به تمأمی انت صحيفة شوقی یقوم فیه مقامی که صرف شد به فراق تو نقد عمر کرامی و کیف افرشهاو هی با الدموع دوایی چه خوش بود که به نسحت سرای دیده خرامی قاخن برء سقامی و عاد برد اوامی به قاصدان درت می‌دهد سجل غلامی جامی و طربقه نقشیندی مس و بنیان گذار طریقه نقشنبدی خواجه بهاء الدین عمر بخاری (متوفا ۱ هجری) می‌باشد. این فرقه گروهی معتدل در اصول مکتبی و جماعتی متعصب در مذهب بودند که از مذهب تسئن سرچشمه گرفته است. طریقه نقشبندی در بخارا و سمرقتند و بعد ها تا اقصای خراسان و هندوستان رواج عظیمی حاصل تمود. سلاطین بعد ازتیمور (۱) یعنی شاهرخ میرزا ابوسعید و سلطان حسی بایقراء همه سر ارادت و تکریم به آستان مشایخ این سلسله نهاده و فوز و فلاح دو دنبا را از انفاس قدسیه ایشان چشم می‌داشتند. و درامور معاش و معاد از ایشان رهنمائی و هدایت می‌جستند از اين رو در سراسر خراسان مشایخ متعدد به وجود آمدند و لنگرها و خانقاه‌های بی‌شمار دایر گردید و از گوشه و کنار خلایق برأی کسب فیض و درك تبرك با هدایا و تحف نفیسه به نزد ایشان می شتافتند. جامی به هنگام آموزش های نخستین درسمرقند و هرات با تعالیم طریقه بزرگان این فرقه آشنایی بیدا نموده و سر ارادت نزد مولانا سعدالدین کاشغری متوفا ۸۶۰ هجری فرود آورد و اين ارادت و قبول را پس از کاشغری به خواچه ناصرالدین ملقب به خواجه احرار (متوفا ۸۹۵) همچنان ادامه داد و تا سال‌های پایان زندگی شان به همین طریقه بأقی ماندند. ۱ - مقدمه دیوان کامل جامی: ویراسته هاشم رضی چاپ پیروز ۳۸ جامی از مشایخ نقشبندی در آثار خود بسیار نام برده و به بزرگی و اعزار از ایشان یاد کرده . مثنوی تحفة الاحرا را به نام خواجه عبدالله به نظم کشیده و انتساب خود را آشکارا به این طریقه بیان داشته است. چنانچه از خواجه بهاءالدین عمر بخاری موسس نقشبندیه و خواجه عبدالله مرشد خود چنین یاد می‌نماید: سکه که دریثرب‌و بطحازدند. نویت آخر به بخارا زدند ازخطرآن سکه نشد بهره‌مند جز دل بی نقش شه نقشبند زد به چهان نوبت شاهنشهی کوکبه فقر عبیدالهی آنکه زحریت فقر آگه است خواجه احرار عبیدالّه است ویکی از متصوفین که جامی به ایشان احترام فراوان می‌گذاشت دو ست و معاصر وی نصیرالاین عبیدالله احرار بود با آن که جامی بیش از چهار بار با او ملاقات نکرده بود مدت چندین سال باب نامه فرستادن در بن شان جاری بوده است. قسمت آخیر زندگانی جامی در هرات گذشت که در آنجا از محبت و رعایت و ۱ جامی یکی از چندین تن دانشمند و شاعر و هنرمندی بود که سلطان حسین بایقراء آنان را به دربار خود جلب کرده بود . یکی از آنان شاعر ترك نژاد میرعلیشیر نوایی از دوستان بسیار نزديك جامی بودند که زندگی نامه ای به نام خمسة التحیرین . توت ره عم وه اسان دی هاش فیک هه سای نان و شاه عطف خیم آشنا بودند . درنیمه ربیم الاول سال ۸۷۷ جامی در سن شصت سالگی با کاروانی عازم مکه معظمه شد در آغاز جمادی الثانی به بغداد رسید و پس از چهار ماه توقف در بقداد سفر مکه معظمه را دنبال کرد و برای آن که به زیارت مرقد علی علیه السلام مشرف شود راهی را که از نجف می گذشت انتخاب کرد . پس از گزاردن حج از طریق دمشق و حلب به زادگاه خود در خراسان باز گشت. با آن که قسمت اعظم آثار منظوم جامی پس از سفر حج فراهم شد شهرت وی ۳۹ در آن زمان به سراسر جهان رسیده بود. درنتیجه چون محمد دوم سلطان عثمانی از آن آگاه شد که جامی به زیارت خانه خدا رفته کسی را به نام عطاءالله کرمانی به دمشق فرستاد تا او را برای دیدار از سلطان در استانبول دعوت کند. اما وقتی کرمانی به دمشق رسید جامی آن شهر را به قصد حلب ترك کرده بود. هنگامی که جامی به تبریز رسید اوزون حسن امیر آق قویونلو به گرمی ایشان را پذیرفت و از وی خواست که به تبریز بماند. چامی بیماری مادر سالخورده اش را که به پرستاری او نیاز دارد بهانه کرد و به هرات و دربار حامی خود سلطان حسین بایقراء بازگشت. باب چهارم زهد و ریا یکی از صفات بزرگ جامی صوفی باصفا دوری از دستگاه مرشدی و اظهار خوارق عادات و کشف کرامات است. هیچ وقت بساط شیخی نگسترد و خلق را به پیروی و ارادت خویش نخواند.(۱) میرعلیشیر نوائی در کتاب خمسة التحیرین که راجع به حضرت جامی نوشته است می فرماید: «آن حضرت به اظهار خوارق عادات از جانب حق تعالی مأمورنبودند و حالات پاکیزه خود را درطریق ملامتیه و شاعری و ملایی پنهان می‌نمودند .» و آن حضرت هیچگاه بارگاه خانقاهی را هموار نکرده بلکه صوفی نمایان ظاهر آرا را به نظر نيك نمی دیدند. چنانچه درباره این طایفه می فرمایند: حذر از صوفیان شهر و دیار همه نامردم اند و مردم خوار کارشان غیر خواب و خوردن نه هیچ شان فکر روز مسردن نه ذکرشان حصر در وجوه معاش فکرشان صرف بهر سفره و آش ۳۱ ۲ ۳ ها ۳ اه ۳ ۰ ۰ ‌ ۵ فسرش‌هایلطیف‌افکنده ظرفسهای‌نکوپراکنده دیگدان کنده دیگ‌بنهاده. ‏ کرده‌الات مطیخ‌آماده چشم برد رکه کیست کزده و شهر بافته از طریق مردان بهر گوشت با آرد آورد دو‌سه من ۳ دند یه ه در لا یخ زمن سر انیبان لاف‌بگشاید برحریفان‌ گزاف بیماید نکند بس زم ه مل و قلم اش تا بدان دم که پخته گردد آش به رآش است آشنایی او آتش‌دیگ‌روشنانی‌او در جای دیگر این شیخ تراشان و شیخ فروشان را که کارشان جز هذیان گویی وریاکاری چیزی نیست حضرت جامی از شرشان دوری می طلبد: ففان زابلهی این خران بی دم و کوش که جمله شیخ تراش آمدند و شیخ فروش ۱ شسود هر دو سس روری مریدد نادانی تهی ز دین و خرد خالی از بصیرت و هوش نه بهره بردن وی از لعم هدایت نور نه در درون وی از شعله مسصیت جوش که کاش زین همه هذیان زودتر شود خاموش ز بار سر نبود یر درد گردن و دوش نگاه‌دار خدایا مسسدام چسسامی را بگوش و هوش رسان از ریم میکده اش صدای نهمره مستان و با نگ نوشانوش ۳۲ شیخان شهر که طعنه بر اسرار اهل راز و صوفیان با صفا می‌زنند و پیر مغان را که پیر واقعی اهل رازاند هرگاه بویی از کفر ایشان ببرد از دینی که دارد خجالت می کشد: زد شیخ شهر طعنه به اسرار اهل دل تکفیر کرده پیسر مفان را وگر برد محضر به خون اهل صفا میزند رقم آئّین صدق و رسم مروت نه کار اوست تا که کی کیو بت کرزی شم آن جام می بیار که او لوح اعتبار الرء لایزال‌ع وا لا جسهل بویی زکفر آو شود از دین خود خجل این رقعه بر جهالت او بس بود سجل از طبع منحرف مطلب خلق معتدل تا هست بدست باده صافی زکف مهل سازد غبار هستی موهوم مضم حل حضرت جامی از این که نه خودش شیخ است و نه شیخ زاده است. بهتر است که آن جناب را هیچ وقت به نام شیخی یاد نکنیم. چه او مرشدان راه زن راه افتاده را نیز به چشم نيك نمی بیند و آز مرشدی و شیخی دوری می‌جوید تنها در جستجوی اهل دل است: شک و که شیخ نیم شیخ زاده هم وز منکران گول و مریدان سساده هم مستنغی ام به تربیت پیر می فروش زان مرشدم چه کار گشاید که تویه ام زین مرشدان راهزن از ره قتاده هم از روی خسوب می‌دهد و جاح و باده هم در این جا حضرت جامی بسیار بیباکانه عید فطر را با می افطار می کند و انچه را پیش از اين به صومعه نهان می کردیم این زمان که عید است آن را با دف و نی بر سر بازار می کشیم. شیخ سجاده نشین را بر سر راه ببریم و راهب میکده را از اگر چه واعظ را از خرافات کویی اش منع کرده نمی توانیم اما آن را به دل انکار کنیم و چون جز صورت دیوار جهان فانی چند وجود ندارد بهتر است که پشت به قبلةً جان و روی به دیوار کنیم: عید فطر است بیا تا می ی افطار کنیم آنچه در صومعه زین پیش نهأن می‌کردیم شیخ سجاده نشین را به سر ره بریم عارفی زنده دلی» رسته زخود گر یابیم منع واعظ ز خرافات ز غوغای عوام یار ما شاهد عشق آمد و باقی همه غیر نیست جز صورت دیوار جهان خامی چند عید گاه خاك در خانة خمار کنیم این زمان با دف و نی بر سر بازار کنیم راهب میکده را واقف اسرار کنیم همه اسرار حقیقت به وی اظهار کنیم نتوانیم ولیکن به دل انکارکنيم چند رو تافته از یار در اغیار کنیم بشت بر قبلةً جان روی به دیسوار کنیم حضرت جامی مانند خواجه حافظ رندان باده نوش را می‌ستاید و پیر می‌فروش را بر شیخ خودفروش رجحان می‌دهد و خروش صوفی را که مقصد از سماع است به نظر نيك می‌بیند: شبم زمرغ چمن اين نوا به گوش آمد نهاد بر لب توجام ارغوانی لب جزای بی عمل ازشیخ خود فروش مجوی مباش بیهده منگر خروش صوفی را به عیش دوش زدم باتوباده دوش به دوش تو نو شکفته گلی عندلیب تو جامی که وقت عشرت رندان باده نوش آمد زرشك خون دل ارغوان به جوش آمد که این معامله از بیر می‌فروش آمد که در خروش به فرمودة سروش آمد چه نوق‌ها که به جانم زعیش و نوش آمد چرا زنفمة شوقت چنین خموش امد در جایی مطلع شعر خود را که حسرت از نیأمدن یار دارد چه شیرین بیان کرده أست: چامی من وجام می و قلاشی و رندی چون زهد و صلاح از من گمراه نیامد ۳۶ گفتار عارف در مشیت الهی دراین جا عارف بزرگ از عصیان و نافرمانی به امید غفران حرف می زند چه مشیت الهی است: ای بر تو پدید هر چه پنهان کردم گفتی که بکن کار به دسسنی دستم گر موجب فرمان توگر زآنکه نیم آخر نه هر آنچه خواستی آن کردم گفتی که بزن تیر بریدی شستم بروقف ارادتت باری شسسستم حضرت جامی از شهرت طلبی و دعوی شیخ الاسلامیبیزار و طالب يك گوشه‌ی تنهایی و نیستی را خواهانست: ساقیا زین هنر و فضل ملولیم و ملول مشکل عشق چو حل می نشود. چند نهیم سحر از کوی خرایات بر آمد مستی گفتمش عاشق درمانده چه تدییر کند کت اند مها ویترسها و برین که آوست در ره حشمت او خاك شو و همت خواه ساغری ده که بشوییم زدل نقش فضول گوش ادراك بر اف‌سانة اوهام و عقول لایح از ناصیه اش پرتو انوار قبول که کشد رخت ارادت به مقامات وصول واقف جمله مراتب چه فروع و چه اصول تا شود غایت مأمول تو مقرون به حصول شیخ شهرت طلب و‌مسند شیخ اسلامی جامی و زاوية نیسستی و گنج خمول ۳۵ باب پنجم کشف و الهام و وحدت از نگاه جامی و این عربی (۱) دل یا محل کشف و الهام اين عربی مانند سایر صوقیه «دل» را مشعر الهی و محل الهام و افزار معرفت می‌داند و به عقیده او دل آلتی است که به وسيلةً آن عارف به خدا و اسرار الهی بلکه به هرچیزی که در تحت عنوان «علم باطن» داخل باشد معرفت حاصل می‌کند پس دل ادراك و نوق است نه مرکز عشق و عاطفه چه در نظر صوفیان مرکز عشق «روح» است اگرچه گاهی عشق را به «دل» نیز نسبت داده اند . مقفصود از دل در این جا آن لحم صنویری نیست که در طرف چپ سینه قرار دارد چنان که امام غزالی گوید: «لفظ دل بر دو معنی اطلاق می‌شود یکی آن گوشت صنوبری شکل که در طرف چپ سینه جای دارد. و اين دل دربهایم بلکه در مردگان نیز موجود است واز عالم ملك و شهادت می‌باشد زیراچارپایان آن را به چشم می‌بینند چه رسد به اولاد آدم و دیگری آن لطيفة ربانی و روحانی است که با آن قلب جسمانی به نحوی ارتباط و تعلق دارد و این لطیفه حقیقت انسان است و در وجود انسان مدرك. ۱- محمداسم عیل مبلغ از نشریات انجمن جامی ریاست تنویر افکار ریاست مطیوعات کابل - افغانستان ۱۳۳۴۳ هجری شمسی ۳۹ عالم. عارف» مخاطب. معاقب. و معاتب هموست». ابن عربی می‌گوید : «مراد از دل در اصطلاح ارباب تصوف آن چیزیست که در اصطلاح اصحاب نظر از آن به نفس ناطقه عبارت می‌شود. اما درباره ارتباط و پیوند این دل که با آن دل جسمانی غزالی می‌گوید: این لطیفه ربانی را با قلب چسمانی پیوندیست که عقول غالب مردم در ادراك وجه این پیوند متحیر است زیرا تعلق وی با آن قلب جسمانی به تعلق اعراض به اچسام و اوصاف به موصوفات با ارتیاط استعمال کننده الت به لت و متمکن به مکان شباهت دارد» و ابن عربی دل جسمانی و به تعبیر خودش «قلب صوری» را محل تعلق روح به بدن و اتصال قلب حقیقی با بدن می‌داند. به عقیده جامی نیز مراد از دل این پیکر مخروطی نیست بلکه دل صوری به منزله قفس و دل حقیقی همچون طوطی است که در آن مسکن گرفته و باید در میان طوطی و قفس و شاه و خرگاه فرق گذاشت و به عبارت دیگر این بیضهة ناسوتی حامل آن شاهباز لاهوتی است: آن سان که غزالی چارپایان را ازدل صنوبری بهره مند می‌دانست چامی نیز می‌گوید: «اگر مظهر اسرار آن دلی باشد که از «گل» فراهم شده خر هم واجد آنست: دل اگر این مهره بود گز کل است فرق بدین مهره ز خر مشکل است لاف خردمندی از این مسهره چند خر هم از این مهره بود بهره مند هرکه بدین مهره چو خر دل نهاد در گرانمایه به خر مسهره داد ی عارف ما در جای دیگر در وصف دل حقیقتی این دو بت را نقل کرده است: دل یکی منظریست ریانی خانه دیو را چه دل خوانی آن که دل نام کرده‌ای زمجاز رو به پیش سگان کوی اندان ۳۷ رویهمرفته , از بیان سایق الذکر اين نتیجه به دست آمده که به عقیده ارباب کشف مراد از «دل» همان منظر ربانی و لطیفه الهی است نه آن عضو صنویری شکل و همین دل محل علم و معرفت است. وقتی که ازعلم و معرفت سخن می‌رود ما در برابر این سه کلمه «عالم», «علم» و «معلوم» قرار می‌گيریم. به عقیده آبن عربی علم عبارت است از تحصیل دل چیزی را بدانسان که در واقع و نقس الامر هست و معلوم همان افر محصل است که در دل حصول یافته. عالم و دريابنده دل است و این دل آثینه ایست مصفا و روشن که معلومات در آن منعکس می‌شود. ظاهراً چنان معلوم می‌شود که ابن عربی این مطلب را از غزالی گرفته باشد آنچا که گوید: « باید دانست محل علم دل است. مقصود از دل همان لطیفه ایست که تمام جوارح انسان را تدبیر می‌کند و مخدوم تمام اعضا است. این لطیفه نسبت به حقایق معلومات همچون آئینه ایست نسبت یه صور متلونات پس آن سان که متلون را صورتی است که مثال آن صورت در آئْینه منعکس و حاصل می‌شود» هر معلومی را حقیقتی است که صورت آن حقیقت در مرآت قلب می‌تابد و در آن نقش می‌بندد و آن سان که آئینه چیزیست و صور اشخاص چیزی مغایر با آن. حصول مثال آن‌ها درآئیته نیز چیز دیگر است. یعنی در این جا سه امر مغایر است همچنان در آن جا سه چیز است: یکی دل و دو دیگر حقایق اشیاء و سه دیگر حصول و حضور نفس حقایق در قلب. بنا براین» عالم دل است که مثال حقیقت اشیاء در وی حاصل می‌شود و معلوم عبارت است از حصول مثال در آئینه...» جامی به پیروی از سلف صالح دل را مظهر اسرار و مطرح انوار می‌داند و می‌گوید: مظهر اس رار دل آمد نه دل شوت رازن مب تسه فته دل وی آنجا که از زبان بیر روشن ضمیر به خود خطاب می‌کند دل را به آئینه تشبیه کرده و می گوید : گفت که جامی مش اندیشه ناك چون شدت آئینه اندیش پاك باش همیشه زره دل به من آینه آت دار مقابل به من تا زفروغ که زمن بر توتافت دانش تو دید شسود دید یافت ۳۸ اگر غزالی و ابن عربی از دل به کلمه «عالم» تعبیر کرده اند جامی دراین بیت از وی به «دانا» که تعبیر دیگری از «عالم» است عبارت کرده و او را در «دیستان خاموشی » طفل سبق خوان. خوانده است: معلم کیست عشق و کنج خاموش دبستانش سبق نادانی و دانا دلم طفل سبق خوانش بات و یاکی دل اکنون باید آين نکته را مورد توجه قرار داد که دل چگونه مظهر اسرار و مطرح اتواوش کی حقفت اعستا تن زد رخملی مش کل ابن عربی عقیده دارد که هرگاه شخص مستعد به خلوت و ذکر ملازمت کند و محل را از انديشه فارغ سازد و در آستان پروردگار خود فقیر و تهیدست بنشیند خداوند دانش و علم به خود را با اسرار الهی و معارف ربانی به وی عنایت می‌نماید. در این هنگام علومی برای سالك دست می‌دهد که هر متکلمی و هر متفکری که فاقد آن حالت باشد از آن علوم آگاه نیست. زیرا اين علوم ورای اندیشه و تفکر است. عارفان آنگاه که دل را از غیر فارغ می‌سازند و در بساط آدب و مراقبت و حضور درحال ذکر با حق تعالی می نشینند و برای قبول فیض قلوب خویش را آماده می‌کنند خداوند آنان را تعلیم می فرماید. پس معلم ایشان خداست و آنان از او دانش و معرفت فرا می‌گیرند . مقصود بایزید بسطامی همین بود آنجا که گقت : «مردمان علم از مردگان گرفتند و ما از زنده‌ ای علم گرفتیم که هرگز نمیرد» پس برای آن که دل مظهر اسرار گردد بایستی او را از هر چیز حتی از شوائب افکار پاك کرد. القای علوم در دل مبتنی بر آنست که دل مستعد گردد و این استعداد وابسته به اختصاص الهی است. دل همواره عرصه جدال عساگر حق و جنود شیطان است و هريك می‌خواهد بر وی مسلط شود . شیطان از چهار جهت به سوی انسان روی ۳۹ می‌آورد و آورا به پیروی از شهوات دعوت می‌کند خداوند به انسان امر فرموده که با شیطان مجادله کند و جهات خود را حراست نماید وراه دخول شیطان را مسدود سازد. پس اگر شیطان از جلو به انسان حمله آوزد و آدمی او را از خود راند در این ترا ین را بر هوای نفس خود بر گزیده خداوند بر او منت می‌گذارد و ایا اس ری ای ای و ایس قسم است: علوم کشف و علوم برهان. به عقیده ابن عربی دل در اصل فطرت آئینه ایست مصفا و روشن ولی ممکن است بر وی زنگی و کدورتی طاری شود بدین معنی که چون به علم اسباب تعلق کرفت و از خدا به اسباب مشغول شد این تعلق او به اغیار همچون زنگی است بر رخسار دل که مانع از تجلی حق به سوی وی می‌گردد درحالی که حضرت الهی بیو بسته در تجلی است و چون دل به غیرپرداخت از قبول تجلی باز میماند . عارف ما نیز مانند استاد خود ابن عربی وقتی جوهر دل را مظهر اسرار می داند که کاملا از غیر فارغ باشد و از رنگ صور کائنات پاك گردد. وی به اولاد آدم چنین پند می‌دهد: ای به ره دور و درست آمده ۰ ۰ 1 وزک مرش پشت به پشت آمده ند بشت‌وفایرگه او مکن دست جسفا در کمر او مکن حیف بود صورت آدم تو را معنی شیطان شده همدم تو را اصل‌که معنی است چو بگذاشتی قدر شناس کگهر خویش باش گوزره اش شدای عرش توا دل به سوی فرع چرا داشتی صیرقی سیم و زر خویش باش ورنه چه چاره است زآتش نو را آتشی از سوز طلب بر فروز. هر غش و غلی که بیابی بسوز مش تیا تس راکو ما ودرا خفن ایض دامن جان درکش از آلودگی نیست در آلودگی آسودگی بند زتن بگسل و آزاده شو ‏ نقش دوئی دور کن و ساده شو زاد مسریدان ره آزادگست شنی وه آدته دلان سارک یست ساده دلی باش بسندیده ذات باك زرنگ صور کسائنات تا چواز این مرحله بیرون شوی همنفس‌شاهد موزون‌شوی وی خطاب به خود کرده گوید: جسامی از ین تیره دلان پیش باش صیقلی‌آنینه‌ی خسویش باش تا چوبتابی رخ از این تیره‌جايی یوسف‌غیب‌توشود رونمای ابن عربی معتقد بود که علم به اسباب مانند زنگ و غباریست در دل. جامی نیز جمع اسباب را دلیل تفرقه می‌خواند و تا انسان در تفرقه باشد در مذهب اهل جمع شرالناس است: 5 ۱ «تقرقه عبارت از آنست که دل را به واسطه تعلق به امور متعدده پراکنده سازی و بهتر آن که از همه به مشاهد واحد پردازی جمعی کمان بردند که جمعیت در جمع اسباپ است در تفرقة ابد ماندند و فرقه به یقین دانستند که جمع از اسباب تفرقه است دست از همه افشاندند., مادام که در تفرقتةوسواسی در مذهب اهل جمم شرالناسی 2 ای سالك ره سخن ز هر باب مگوی ج راه وصول رب اریاب مسپوی جامی در محل دیگر تربیت و پرورش دل را به این نکته خلاصه می‌کند که باید آن را از نظر در غیر باز داشت و از هوا و هوس پاك ساخت و کاملاً به خدا منوجه کرد. به عقيدهٌ او رهرو را می باید که پیوسته ناظر به جناب احدیت باشد و رقم نسیان و نیستی و فنا بر ناصیه جمیع مخلوقات در کشد: هو ی یه ۰ هناب صانی هه باش در هر نفس ز اهل شعور که به غفلت گذشت یا به حضور ۱ هرچه جز حق زلوح دل بتراش در همه شسغل باش واقف دل گر ازو تربیت نگیری بان ور تو در تربیت کنی تقصیر درییت چیست آنکه بی گه و گاه بگسلی خویش و از هوا و هوس باز گوید: چو پیوند با دوست می‌خواهی ای دل مکن شهسپر عرش پرواز خود را تورا ذروه اوج عسزت نشیمن زآمیزش‌جس سم و آویزش او که جان را به صد فکرت از تن ندانی ۱ کمل[ات‌وهمی‌وراحصات‌ حسسی بگذر از خلق و جمله حق را باش بر رخ سیر خط نسیان کش تا نگردد زشغل دل فافل گردد از این آن فساد بذیر داریش از نظر به عیر نگاه روی او در خدای داری و بس زچیزی که جز اوست پیوند بگسل در ین و شت آباد آلودة کل توخوش کرده در مرکز خاك منزل چنان گشتی از جوهر خویش غافل زهی فکر قاصر زهی جهل کامل مت نت انا کوتاه سخن آن که جامی به پیروی از ابن عربی و ارباب عرفان بر آن است که چون سالك به تخلیص و تجرید دل نایل آمد و او را از غبار تعلقات و زنگ معقولات و معلومات پاك ساخت و یکروی به سوی استاد ازل روی آورد و لوح دل را با چنان پاکیزگی به دست قدرت او سیرد در این حال شاهد غیب بی‌پرده در حریم دل و تجلی می‌کند و انوار حقیقت در وی می تابد. مظهر حقایق و مطرح اسرار می‌شود چنان که گوید: «عارفان چون با تجرد و تعریت کامل و ستردن دل از تمام تعلقات کونیه و قوانین علمیه و وحدت عزیمت و دوام جمعیت به سوی چناب حق سبحانه روی آوردند و براین طریقت بدون فترت و پراکندگی خاطر و تشتت عزیمت مواظبت کردند خداوند نور کاشفی به ایشان عنایت فرماید که در پرتو آن اشیاء را آن سان که هست می‌بینند و این نور درهنگام ظهور اطواری که وراء عقل است و در باطن عارف ظاهر می‌شود. وجود این طور را نباید مستبعد دانست چه ورای عقل اطوار بسیار است که شمارة آن را جز خدا کسی نمی‌داند. نسبت عقل به سوی آن نور همچون نسبت وهم است به سوی عقل» پس آنسان که عقل می‌تواند به صحت و درستی اموری که وهم آن را ادراك نکرده, مثلاً مانند وجود موجودی که ته از عالم خارج و نه در آن داخل باشده حکم کند. همچنان ممکن است آن نور کاشف به صحت آن‌چه که از دایره ادراك عقل بیرون است مانند وجود حقیقت مطلق و محیط که در تقید و تعین محصور و مقید نباشد» حکم نماید » ۱ مقصود از انت نون کاففت: که عارت هی توا در پرتو آن حقایق اشیاء را مشاهده کند و پس از تصفیه باطن و التجاء و توجه کامل به سوی حق. برای او دست می‌دهد همان علم کشفی و وقی است که راه عارف را از طریق فیلسوف امتیاز می‌دهد . در نظر آين عربی علوم کشفی عبارت است از معارف الهی که برای عارف در هنگام تجلیات حق در مظاهر حاصل می‌شود. به عبارت دیگر کشف دانشی است که برای عارف در هنگام توجه کامل به خدا دست می‌دهد و او آن را در ذات خود می‌یابد. این علم قابل شبهه و تردید نیست. قیصری از شارحان اندیشه ابن عربی است در تعریف کشف گوید: «کشف در لغت به معنای حجاپ است چنان که گویند: «کشف الرأة وجهها» یعنی زن نقاب از چهره خود برداشت و در اصطلاح عبارت است از اطلاع وجودی یا شهودی از معانی. حضرت جامی حدود قلمرو دل را چنین شرح می‌دهد: ۰ ۰ ج ده 1 ۰ ۰ ۰۰ 2 ۴ مد کلین جان راکه به گل کاشتند ارزوی غنچت دل داش‌تند چون زگل آن گلبن تر سر کشید غنچة نو دسته دل بر دمید درج درآن غنچه چواوراق کل هرچه‌درآفاق‌چه‌خرد و چه‌کل حسن نشان آیت تفصیل او کون و مکان دفتر تفصیل او ۰۳ چرخ فلك آنجه بود در خمش وانچه خرد نام نهد عالش در سس مت دايرة دل گم است آن همه چون قطره ودل قلزم است آن که خدای همه گنجد در او این همه پیداست چه سنجد دراو -ِ نظریه وحدت وجود از نگاه ابن عربی و چامی مکتب وحدت در اسلام پیش از ابن عربی» به صورت کامل و منظم وجود نداشت وی نخستان عارفی است که دقایق و نکات نظریه وحدت وجود را تفصیل داد و مقاصد آن را روشن ساخت و به شکل کامل و منظم درآورد. از این رو او را واضع حقیقی اصول وحدت و جود و بنیاد گذار این مکتب می‌دانند. پس از وی درمیان مسلمانان هرکسی که دراین باب به نکته سنجی پرداخت اساس مطلب را از او گرفت. پس اگر در فلسفه جدید غرب اسپینوزا را پیشوای مکتب وحدت وجود شمرده‌اند. در جهان اسلام ابن عربی قاید و پیشرو این مکتب است. بنا براین, مبالغه و اغراق نخواهد بود اگر او را اسپینوزای اسلام بلکه استاد اسیینوزا و کسانی که در مکتب وحدت وجود چه در داخل عالم اسلام و چه در خارج آن خوض کرده اند بخوانیم. از صوفیان اسلام جامی بدین امر اعتراف دارد و گوید : «وی قدوهٌ قائلان به وحدت وجود است» مجدد الف تانی شیخ احمد سرهندی می‌گوید : «اول کسی که تصریح به توحید وجودی کرده شیخ محی الدین بن العربی است ... و آن که مسئله وحدت وجود را مبوب و مفصل ساخته است و در رنگ صرف و نحو تدوین نموده شیخ محی الدین است و بعضی از معارف غامض؛ این مبحث را مخصوص به خود گردانیده حتی گفته که خاتم النبوة بعضی از علوم و معارف را از خاتم الولایت اخد می‌کند و خاتم ولاية محمدی خود را می‌داند و ۵ شراح در توجیه آن گفته اند که پادشاه اگر از خزینه دار خود چیزی بگیرد چه نقصان دارد» یکی از مستشرقان" به نام الفردفون کریمر عقیده دارد که تصوف اسلامی در پایان قرن سوم هجری (مقصود او عصر ابویزید بسطامی و جنید و حلاج است) به يك جنبش دینی که رنگ وحدت وجودی داشت تحول یافت. ابوالعلاء عفیفی که درمیان صوفی شناسان معاصر از همه نیکوتر ابن عربی را می‌شناسد و در آراء و عقاید او اطلاع عمیق دارد» عقیده فون کریمر را مردود می‌داند و می‌گوید: اقوالی که از ابویزید بسطامی و حلاج و حتی از ابن الفارض معاصر اين عربی نقل شده در نظر من دلیل اعتقاد آنان به وحدت وجود نتواند بود بلکه اینشان مردانی بودند که در حب 9 از خود و از ماسوی الله فانی شدند. پس در وجود خدا موجودی ندیدند این وحدت شهود است نه وحدت وجود. درمیان فیض عاطفه و شطحات جنب و نظریه فلسفی در الهیات فرق دارد. آری اکر آبن عربی درمیان صوفیان اسلام معلم اول در مکتب وحدت وجود است جامی بدون شك و تردید معلم ثانی است به عبارت دیگر اگر ما وحدت وجود را به مخروطی همانند سازیم رس این مخروط به ابن عربی اتصال دارد و قاعدةهٌ آن به جامی می‌پیوندد زیرا تا آنجا که اين ناتوان هیچمدان می‌داند پس از جامی در عالم اسلام یا لااقل در کشور ما که بیوسته مهد تصوف و عرفان بوده در مکتب وحدت وجود شاگردی ظهور نکرد که مانند او در این بحر غواصی کرده باشد و این همه درهای قیمتی و گوهرهای تابناك در قلمرو نظم و نثر دربارةٌ «همه اوست» به دست دهد . اگر کسی بخواهد کلمات جامی را درباب وحدت وجود از آثار او گرد آورد خود کتابی مستقل و جداگانه می‌ شود . چنان که می بینیم عبارت «وحدت وجود» از دو کلمه یکی «وحدت» و دیگری «وجود » ترکیب یافته است. حالا برای آن که به مقصود اصحاب این مکتب درست آشنا شویم ناگزيريم که از باب مقدمه بدانیم که وجود چیست؟ و مقصود از وحدت کدام وحدت است. هرچیز را که تحلیل کنیم می‌بینیم لفظی دارد و مفهومی و حقیقتی. فی الثل ۹ انسان را لفظی است که عبارتست از الف» نون» سین, الف» نون و مفهومی دارد آن عبارتست از صورتی که پس از توجه به لفظ در ذهن وارد می‌شود و حقیقت انسان همان ماهیت مخصوص در خارج است که از آن به حیوان ناطق عبارت می‌کند. «وجود» نیز همین طور است. لفظ وی عبارتست از واو» جیم. واو, دال و مفهومش همان صورتی است که پس از شنیدن این لفظ در ذهن پدید می‌آید و او را حقیقتی است که از آن به حقیقت بسیطه نوریه که ذاتاً از عدم ابا دارد و منشاء تمام آثار است تعبیر کرده اند. یعنی حقیقت وجود عبارتست از عین منشائّیت آثار در خارج. پس مورد نزاع فرزانگان اسلام مفهوم و حقیقت وجود است. در مورد مفهوم وجود و این که آیا وجود. را می‌توان تعریف کرد با نه؟ اقوال مختلف است : ۱ ۱- بعضی تصور وجود را بدیهی می‌دانند بنا براین قول وجود از تعریف حقیقی که به حد و رسم می‌شود بی نیاز خواهد بود و فقط می‌توان او را به حسب لفظ تعریف کرد و گفت وجود عبارتست از هستی. زیرا تعریف لفظ آنست که معنی مدلول لفظ را بیان کند بدون آن که به حقیقت و ماهیت آن اشعار نماید. به عبارت دیگر تعریف لفظی تبدیل لفظ است به لفظ دیگر چنانکه مثلاً در تعریف «ماء» گویند عبارتست از آب.. ۲ - برخی تصور وجود را کسبی می دانند. در این صورت باید وجود را تعریف کرد. طرفداران این عقیده تعریفاتی از وجود کرده‌اند از قبیل «الثابت العین» «الذی یمن آن یخبر عنه» تمام این تعاریف چنانکه در کتاپ های کلام فلسفه مذکور است باطل و مستلزم دور است. ۳ - چمعی بر آنند که اصلا وجود تصور نمی‌شود تا چه رسد به این که تصورش بدیهی و یا کسبی باشد. اما محققان قوم بر آنند که تصور مفهوم وجود برای هرانسانی بدیهی است بدین معنی که هر خردمند چون لفظ وجود را بشنود به طور روشن مفهوم آن را در می‌یابد . ابن سینا گوید: «وجود را نمی توان جز به اسم (یعنی جز به تعریف لفظی) ۶۷ شرح کرد. زیرا وجود مبداء نخستین هرشرح و تعریف است و خودش را شرح و تعریف نیست. بلکه صورت و مفهوم وجود در نفس بدون وساطت چیز دیگر وارد می‌شود. این عبارت ابن سینا را که «وجود مبداء نخستین هر شرح و تعریف است» آملی بدین گونه شرح داده است که : هرچه را بخواهیم تعریف کنیم سر انجام به وجود بر می‌گردد مثلاً اگر از تعریف انسان بپرسند می‌گویند حیوان ناطق است چون از تعریف «حیوان» که در حد انسان آمده سوال کنند خواهند گفت حیوان عبارتست از جسم نامی و حساس و متحرك بالاراده و آن گاه اگر از تعریف نامی و حساس بپرسند پاسخ می‌دهند جسم مطلق است اگر از جسم مطلق سوال کنند چواب می‌گویند جوهر است و هرگاه جوهر مورد سوال قرار گیرد خواهند گفت که موجود است و اگر از موجود پرسش به عمل آید می‌گویند وجود است. در این تحلیل دیدیم که تمام شرح‌ها و تعریف ها به وجود بازگشت و خود از تعریف بی نیاز است. از متکلمان فخرالدین و میا زاکی و قاهت ع انش هه افای وا که دسنوی ودوه بدیهی است و جمهور حکما بر آنند که عقل چون در معقولات خود فحص و جسنجو می‌کند چیزی اعراف و روشن تر از مفهوم وجود نمی یابد تا وجود را بدان تعریف پس وقتی که تصور وجود بدیهی باشد نمی توان او را به حد و رسم تعریف کرد زیرا حد از جنس و فصل فراهم می‌شود و وجود چنان که در محلش مبرهن گشته» بسیط أست و جنس و فصل ندارد و همنان نمی توان او را به رسم تعریف کرد زیرا رسم از جنس و خاصه تالیف می شود و عرض خاص از کلیات خمس است و مقسم در کلیات خمس ماهیت است حال آن که وجود و عوارض او را از سنخ ماهیت نیست. اضافه بر آن باید معرف (بکسر راء) اظهر و اجلی از معرف (بفتح) را باشد در حالیکه از وجود چیزی اعرف و اظهر نیست تا بتوان بدان وجود را تعریف کرد. پس از بیان محققان اهل فلسفه و کلام دانستیم که تصور مفهوم وجود بدیهی است و از تعریف حقیقی (حد و رسم) بی نیاز و فقط می توان اورا به حسب لفظ تعریف کرد. اما درباب حقیقت وجود اصحاب مکتب اصالت وجود و عارفان عقیده ۶۸ دارند که در غایت خفاء و پنهانی است چنان که ملاهادی سبزواری گوید: مفهومه من اعرف الاشیاء و کنهه في غاية الخفاء یعنی «مفهوم وجود از همه اشیاء اعرف است. کنهه و حقیقت وی در نهایت خفاء و بنهانی است» وی در اثبات این معنی چنین برهان آورده است: «اگر حقیقت وجود در ذهن حاصل شود آیا آثارش بر وی مترتب می شود پا نه پس اگر این آثار مترتب شود معلوم است که در ذهن حاصل نشده زیرا موجود ذهنی فاقد آثار خارجی است و هرگاه آثارش در هنگام ورود در ذهن با او نباشد لازم می‌آید که حقیقت وجود که عبارت است از عبن منشایت آثار در ذهن حاصل نشده باشد» عارف ما نیز در این باب با محققان هم آواز است آنجا که گوید: «وهوای الوجود اظهر من کل شيء تحققاً وانية حتی قیل انه بدیهی و اخفي من جمیم الاشیاء حقيقة» همين عبارت را صدرالتألهین نیز عیناً در اسفار آورده است باید گفت که مقصود عارفان در عبارت «وحدت وجود» مفهوم وجود نیست زیرا . مفاهیم عقلی جنبة اعتباری دارند و جز در ذهن تحقق پیدا نمی کنند. یعنی موطن تحقق آنها عقل است نه ظرف خارج بلکه مراد ایشان حقیقت وجود است که در خارج یکی است نه معدود و بسیار و به همین معنی وجود را بر واجب الوجود اطلاق می کنند چنان که جامی گوید: «.. چون لفظ وجود بر واجب تعالی اطلاق کنند بدان موجودی خواهند که به ذات موجود است نه به امری زائد و وجود همه اشاء و عیناً با اوست چون نور که به نفس خود روشن است نه به روشنائی دیگر . روشنی همه چیزها به دوست. وی در جای دیگر گفته: «لفظ وجود را گاه به معنی تحقق و حصول که معانی مصدریه و مفهومات اعتباریه اند اطلاق می‌کنند و بدان اعتبار از قبیل معقولات ثانیه است که در برابر وی 0 خارج بلکه ماهیات را عارض می‌شود در عقل چنان که محققان حکما و متکلمبن تحقیق آن کرده اند و گاه لفط وجود می‌گویند و حقیقتی می خواهند که هستی وی به ذات خودست و هستی باقی موجودات به وی» و فی الحقيقه غیر از وی موجودی نیست در خارج و باقی موجودات عارض وی اند و قائم به وی چنانچه نوق ۶۹ اکمل کبرای عارفین و عظمای اهل یقین به آن گواهی می‌دهد و اطلاق این اسم بر حضرت حق سبحانه و تعالی به معنی ثانیست نه به معنی اول» از کلمات جامی صراحة بر می آید که مقصود ارباب معرفت از وجود حقیقت وجود است و آن حقیقت یکی است نه متعدد و بسیار وی در محل دیگر با صراحت بیشتر می‌گوید: «مأ في الوجود الاعین واحدة هي عبن وجود الحق الطلق و حقیقة» یعنی: «وجود حقیقی یکی بیش نیست و آن عين وجود حق و هستی مطلق است» اما درباره کلمه «وحدت» کافی است بگوئیم که وحدت در مانحن فیه از جنس وحدات مشهوره نیست ووحدات مشهوره عبارت است از «وحدت عددی» با «واحد بالعدد» و «وحدت جنسی» یا «واحد بالجنس» و «وحدت نوعی» با «واحد بالنوغ» و جر آنها که در کتب مفصل فلسفه مذکور است و این که گفتیم وحدت وجود از سنخ این وحدات نیست دلبلش آن است که هر بك از وحدات مذکور دارای معنا و تعریفی است که بر وجود صدق نمی کند مثلاً وحدت عددی آن است که در برابر خود دوم و سوم ... داشته باشد. ‏ در حالی که وجود در خارج یکی است و نمی توان برای آن دومی فرض کرد. وحدت جنسی و وحدت نوعی آن است که در خارج برافراد متعدد و بسیار صدق کند مانند حیوان و انسان که بر افراد بسیار صادق است حال آن که وجود در خارج مصداقش واحد است و به عبارت دیگر او را بیش از يك مصداق نیست, علاوه بر آن جنس و نوع ابهام دارند اما حقیقت وجود اظهر اشیاء است و روشنی همه چیرها به دورست. پس وحدت وجود عبارت است از وحدت حقیقی که اصلاً کثرت و تعدد در او راه ۱ ندارد و بالذات متصف به وصف وحدت است نه این که وحدت چبزی باشد ووجود چیز دیگر. خلاصه کلام آن که مقصود اصحاب مکتب وحدت وجود از این عبارت آن است که حقبقت وجود واحد است نه متعدد و مراد از این حقیقت ذات حق است که ساحه مقدس او را از شائبه کثرت و غبار تعدد منزه است و به همین جهت جامی می‌گوید که ارباب وحدت وجود در توحید حق تعالی به اقامت برهان نیازمند نیستند زیرا توهم اثنینیت و تعدد وجود مطلق ممکن نیست. نظریه وحدت وجود مرکز تمام افکار و عقاید ابن عربی است و به قول دکتر ابوالعلاء عفیفی قضیه گیرائی که از مکتب ابن عربی تعبیر می‌کنند و تمام فلسفه صوفیانه وی در اطراف آن می‌چرخد و هر قضیه دیگر از آن منشعب می شود و زمام اندیشه او را در دست دارد تا آن جا که این عربی در آنچه که می گوید و احساس می‌کند از آن قضیه بیرون می آید و باز بدان بر می‌گردد. آنست که حقیقت وجود در جوهر و ذات خود یکی است و به صفات و اسماء خود متکثر و بسیار. تعدد و تکثری در حقیقت وجود نیست جر به اعتبارات» نسبت هاو اضافات و آن حقیقت قدیم. ازلی و ابدیست یعنی نه آغازی دارد و نه انجامی هميشه بوده و همواره خواهد بود . وحدت حبذا روزی که پیش از روز و شب فارغ از اندوه و آزاد از طرب متصد بودیم با شاه‌وج ود حکم غعیریت بکلی مسصبود بود اعیان جهان بی چند و چون زامتی از علمی و عینی مصون نی به لوح علم شان نقش ثیوت نی ز فیض خوان هستی خورده قوت نی زحق ممتاز و نی از یکدگر 0۱ نوحید رنف ک مداد دهم خامه را مدد نشکفت جز شکوف 4 حسمد و ثنای تو هستی برای ثبت ثنایت صحیفه ایست در جنب آن صحیفه چه باشد اکربه فرض بالذات واحسدی توواعداد کون را رخسار وحدت تو جمال دگر گرفت عون ات کف موس تا کمن نتوان صفات تو زطلسم جهان شناخت تولید کائنات کنی از دو حرف کن کس چون‌شناسدت که بقینم دراین شناخت هرگونه اعتقاد کنندت نهی چنان قرب تو را سبب نبود جز فنا و فقر دردل فروغ مهر تو کااللور فی البصر انوار عسرت تو منزه زکسیف و کم کار توجمله نیکی صرف است وخیر محض ردی که می‌رسد ز تو ما را زدست ماست هرکس کمر به عشق وولای تو بسته أاست با عشق تو چه چاره کند عقل حیله جوی تعداد لطف های توبا خود چسان کنم هرگز یکی زصد نتواند سپاس تو جامی که شر طبع مصر بر معاصیش عجز وی از سپاس به جای تثناش دار ۲ جویم مدد زفضل تو ای مفضل احد در باغ کن تهال قلم چون کشید قد ک اف از آن ازل بود انجام آن ابد صد نامه در ثنای تو انشا کند خرد نبود جز اختلاف ظهور تو مستند دردیده شهود زخال‌و خط عدد خوش آن که شد به نامه و نام تو نامزد احکام آن نجوم نگنجد در این رصد نسبت به تو زجسهل بود ته مت ولد ادراك عقل معتیر و کشف معتمد مارا درین قضیه جز این نیست معتقد طوبي لمن تهسیا للقرب واسستعد تا سر بلند شد به کلامی از آن نمد در جان هوای عشق تو کاروح فی الجسد الوان نعمت تومبرا زحسرو حد در کارگاه مساست دو رنگی نيك و بد نبود به بارگ اه قسبول تو دست رد کی باشد از کمند بلای تو در ک‌مند روباه را چه طاقت سر پنجءة اسد برگ درخت و ریگ بیابان که کرد عدد صد بار بیش اگر چه در آید بدین صدد بست از فساد پیش صلاح و فساد سد با ات الاب باستتهی ا امس باب ششم نورالدین عبدالرحمن چامی بت گ شاهان تیموری نورالدین عبدالرحمن بن احمد جامی به تاریخ ۳ شعبان ۸۱۷ هجری قمری در خرجرد شهری از ناحیه جام خراسان به دینا آمد (۱) در اوان جوانی برای تحصیل علم به مدرسه نظامیه هرات رفت و در درس معانی و بیان جنید حضور می‌یافت و در مجلس تدریس نشان داد که شاگرد برجسته ایست. جامی پس از تعلیم درمدرسه نظامیه برای تکمیل معلومات خود به سمرقند رفت و در این شهر نزد قاضی زاده رومی منجم معروف به شاگردی پرداخت و در موقع تدریس هوش سرشار خود را نمایان ساخت و قاضی زاده چنان از قدرت عقل شاگرد خود در شگفت شد که اذعا کرد از دیر زمان برابر به جامی شاگردی نداشته است. نخستین برخورد جامی در ایام صباوتش موقعی صورت می‌گیرد که به دیدار خواجه محمد پارسا شیخ بزرگ نقشبندی نائل می‌گردد موقعی است که شیخ درسر راه ۱ - الدرة الفاخره. نورالدین عبدالرحمن جامی از انتشارات دانشگاه تهران ۳ خود به زیارت خانه خدا ازجام می گذرد و جامی تأثیری که از دیدار خواجه پارسا در ذهنش باقی مانده در نفحات الانس در ذیل احوال این بزرگوار می‌نویسد: (۲) «امروز از آن شصت سال است هنوز صفای طلعت منور ایشان در چشم من است و لذت دیدار مبارك ایشان در دل من و همانا که رابطة اخلاص و اعتقاد و ارادت و محبتی که این فقیر را نسبت به خاندان خواجگان قدس الله تعالی اسرار هم واقع است به برکت نظر ایشان بوده باشد و امید می‌دارم که به یمن همین رابطه در زمره محبان و مخلصان شان محشور گردم.» مولد عبدالرحمن جامیء جام است و عبدالرحمن به نسبتی تخلص اشعار خود را جامی اتخاذ کرده که هم جای تولدش را در بر گیرد و هم ارادتی که به شیخ جام داشت باقی بماند و چنانچه فرموده مولدم جام و رشحه قلمم جرعة جام شیخ الاسلامیست لاجرم در جریده اشعار . . به دومعنی تخلصم جامیست شیخ جام (۲) سال ها قبل از خواجه حافظ در جام می‌زیسته و خواجه و نورالدین عبدالرحمن جامی به آن عارف بزرگ ارادت داشنند و حضرت جامی در باره این پیرچنین چنین می سراید: ۱- جامی تالیف علی اصفر حکمت چایخانه بانك ملی ایران. ۲ - چام قریه ایست در افغانستان در ناحیه غور و به کنار چپ رودخانه هریرود. بالای چشت و با داشتن میوه‌های لذیذ مخصوصاً زردآلو مشهور است. قریه جام بنا بر اعمار منار جام شهرت یافته که تقریباً شصت متر ارتفا ع دارد. کتیبه های این منار که به خط زیبایی زینت یافته نام شاهزاده ای را ترسیم می‌کند که به اعمار آن امر داده است و آن شاهزاده غیاث الدنیاوالدین ابوالفتح محمدین سام سلطان پنجم غوری (۱۲۰۲ - ۱۱۶۳ هجری / ۵۵۸-۹۹ میلادی) می باشد. پایتخت غور فیروزکوه بوده أاست که در خراسان مملکت امروزی افغانستان جای دارد . ۱ نقل از انسیکلوپدیای اسلامی جلد دوم ۵ شیخی چو جام نیست مریدان عشق را خوش آن که داد دست ارادت به شیخ جام جامی زشیخ جام طلب کن دوام فیض کزفیض اوست عشرت میخوارگان مدام و حضرت جامی در چند جای از محیطی که در آن تولد یافته وزندگی می‌گرد یاد کرده و در موقعی که دور از وطن در سفر بوده چه خوش سرائیده اند: دلم زهجر خراسان از آن هراسانست که بصر فقر ومحیط فنا خراسانست نخست گوهر از آن بحر شاه بستانی است که قطب زنده دلان و خضداشناسانست بکش لباس رعونت که شیخ خرقانی ستاده خرقه به کف بهربی لبساسانست بگو سپاس مهین عارفی که مهینه است ۱ به گوش جان بشنو نکتههای پیر هرات که مشکلات طریق از بی انش آسانست چوکاس خویش شکستی بیا که ساقی جام نهاده باده به دست شکسته کاسانست گدایی درشان بیشه کرده ای جامی شرب کت کاخم ک ان ساره 1. حضرت جامی در ۱۸ محرم سال ۸٩۹۸‏ به سن ۱ سالگی در هرات چشم از جهان فرو بست و نزديك بیر و مرشد خود سعدالدین کاشغری به خاك سیرده شد. شاهان تیموری و جامی سلاطین تیموری که در خراسان سلطنت داشتند در سراسر قرن نهم از ۸۰۷ تا ۲ تمدنی به وجود آوردند که دارای صفات خاصی بود. در پرتو آن تمدن سلاطین نامدار امرا ووزرای بزرگ به ظهور رسید و حضرت جامی در چنین دوره ای زندگی می‌کرد وبا سلطان حسین میرزا با یقرا و علیشیر نوائی مراوده و دوستی و نزدیکی داشتند. به حدی که سلطان حسی میرزا در کتابی که به نام مجالس العشاق تالیف نموده اند در آن کتاب سعی کرده اند که برای بزرگان و معاریف جنبه ای از محبت مجازی و مقامی از عشق صوری ثابت کند و آن مجاز را پلی در راه حقیقت بشمارد و درباره حضرت جامی می نویسد : «کم وقتی مجلس شریفش از منظوری خالی بود».(۱) شروع آثار ادبی حضرت جامی و شهرت ادبی شان در چنین دوره‌ای آغاز می‌یابد . اولین اثر ادبی حضرت جامی از زمان سلطنت میرزا ابرالقاسم بابر شروع می‌شود و از سلاطین قبل از او مانند شاهرخ که درزمان جامی در سمرقند به تحصیل می‌پرداخته نام و نشانی در آثار جامی دیه نمی‌شود. ظاهرا در آن ایام که مصادف با دور صباوت و عهد شیاب استاد است اشتغال به کسب کمالات و مجاهده در راه تحصیل علوم فرصت و مجالی برای وی نگذاشته که به دربار این سلاطین راه یابد و درعداد شعرای ایشان که قهراً او را هنوز نشناخته و پی به فضائل او نبرده بودند ۱- جامی تألیف علی اصفر حکمت. ۹ جای گیرد. و صاحب حبیب السیر دوره فعالیت ادبی آن استاد را بدین گونه خلاصه کرده است: ۱ «در زمان میرزا ابوالقاسم بابر به نام نامی آن پادشاه وافی تهور» حلية حلل را در فن معما مرقوم قلم بدایع آثار ساخت و در زمان سلطان سعید (میرزا ابوسعید) به ترتیب دیوان اول و تالیف بعض رسائل تصوف پرداخت و سایر مولفات و مصنفات لطافت آیاتش در زمان خاقان منصور (مقصود حسی بایقرا است) صفت تحریر رخ ومارا سزاوار است که به پیروی کلام حبیب السیر از ممدوحین جامی در خراسان به شرح فوق یاد نمائیم. میرزا ابوالقاسم بابر فرزند بایستقرین شاهرخ (وفات ۲۵ رییع الثانی ۸۶:۱ هجری) مدت ده سال در استرآیاد خراسان از طرف حجد خویش و سیس با لاستقلال در تمام ممالك اففانستان وعراق و فارس و خراسان سلطنت می‌کرد . امیرعلیشیر نوائی در کتاب مجالس النقائس در وصف حال او گفته است: ۱ «یایر میرزا درویش وش و فانی صفت و کریم الطبع پادشاهی بود و به همت او پادشاه دراین قرن‌ها نبوده گویند بیش او ذکر حاتم چنین گذشته که خانة حاتم چهل در چیزی ندادی که به در دیگراحتیاجش نشدی. از رسائل تصوف به لعات و کلشن راز چون باده و جام را بهم پیوستی میدان به یقین که رند بالا دستی جامست شریعت و حقیقت باده چون جام شکستی به یقین بد مستی ۷ در آثار جامی کتابی است منثور در اصول و قواعد فن معما موسوم به حلية و نام او را هم در صدر کتاب برسبیل تعمیه ذکر کرده و هم در خلال کلام و بیان انواع معمیات اشعاری به طور معما به نام او به تمثیل آورده است و نیز غزلی در دیوان غزلیات او در مدح این پادشاه دیده می شود که مطلع و مقطع آن این دوبیت است: بیا ای ساقی مهوش بده جام می رخشان به روی شاه ابوالقاسم معز الدوله بابر خان زنظم دلکش جامی سرود بزم او بادا برای عشرت ساقی نوید عیش جاویدان میرزا ابوسعید گورکان میرزا ابو سعید گورکان که بعد از شاهرخ پادشاه ماوراءالهر بود و هميشه داعیه تسخیر خراسان در خاطر داشت بعد از وفات میرزا ابوالقاسم بایر از سلطنتی عظیم تأسیس کرد و در سال ۸۷۳ هجری در آذربایجان به فرمان اوزون حسن خزکیا ناه فتل وس ومت ۱۲ ستال تا تفا متا تستهال مان تالف اختقاست نم خراسان می بود . وقایع سال ۰ وصفی موجز و بلیغ از وسعت مك و شکوه سلطئت و کمال عظمت آوری کرده است و آنچه به نظر می رسد منظومه ایست که ایندا می شود با این شعر: ۵۸ دوش چون برد سر زگ ردش مه ظل مسخسروطی زمین به سپهسر و در 4 مثنوی در مدح سلطان ایوسعند گفته است: ‌ ۰ ۷" 1 ۹ ِ ‌ شاه سلطان ابوسعید که هست آسمان پیش قصر قدرش پست ِِ پشت بر نندٌ دشت شاه و شاه نشان چاو شانش زجاه شاه و‌شان و دیگر در دیوان غزلیات جامی غزلی است به مدح این سلطان سروده است: ساقی به شکل جام زر آمد هلال عید قفلی که روزه بر درعیش و تشاط زد عهدی بعید شد که ز می عهد کرده ام عید نو است و پار نو است و بهار نو . شد بر مزید دولت ما از دای شاه جامی شکر لبان سمرقند را شدی می ده به فر دولت سلطان ابو سعید شکل هلال عید ز زر ساختش کلید نبود بعید نقض چنین عهد ها بعید دارد ز هر بعمید دلم لذتی جدید بادش هميشه دولت و اقبال بر مرید از جان مرید یسرك الله مسا ترید که نسبش به واسطة امیرزاده عمر شیخ به امپرتیمور گورکان می‌رسد آخرین یادشاه مقتدریست که از خاندان تیموریه به مدت ۳۵ سال با کمال استقلال در خراسان و ایران حکومت می‌کرده و در ظل پرچم او خراسان آبادی و رونق بسیار گرفته و از نوازش و عنایتی که درباره اهل علم و فضل مبنول می‌داشت شهر هرأت مانند غزنین دربار سلطان محمود غزنوی را به وجود شعرائی نامی و علمائی عالیمقدار و هنروران معروف تجدید نمود . صاحب حبیب السیر که معاصر آن سلطا نست در مقدمه فصل مشروحی که درتاریخ زندگانی وی نوشته است (جزء سوم از مجلد سوم) در اوصاف او می نویسد: « در رعایت سادات عظام و علمای اسلام و فضلای روزگار و شعرای بلاغت شعار هرگز تغافل ننمودی و در انجاح ملتمسات و وصول سیورغالات و انعامات این زمره کریمه همواره احکام مطاعه مبذول فرمودی و در هفته دو نوبیت به روز دو شنبه و پنجشنبه قضات و علما را به مجلس اشرف اعلی طلبیدی و مهمی که روی نمودی به مقتضای فتوای امه دین به فیصل رسانیدی و به صحبت درویشان و گوشه نشینان و مجالس وعظ بسیار تشریف بردی و تعظیم و احترام مشایخ اسلام و واعظان شیرین کلام بر ذمت همت عالی نهمت واجب و لازم شمردی و در بنیاد بقاع خیر و مساجد و مدارس و خانقاه و ریاطات به غایت مایل و راغب بودی و قصبات معموره و مستقلات مرغوبه از جالص اموال خویش خریده وقف نمودی و از تعمیر قصور دلگشای و عمارات فرح افزای سعی و اهتمام نمودی و در طرح باغات و بساتین و نظارت اشجار و ریاحین به نفس نفیس لوازم جد و اجتهاد به جای آوردی.» در زمان سلطنت ممتد و آسودهٌ این پادشاه که پس از وفات او به واسطه حمله محمدخان شیبانی و هجوم قوم ازبك به پراکندگی و ویرانی منتهی شد آبادی مملکت خراسان و بالاخص تختگاه هرات به درجه ای رسید که به قول معین الدین اسفراری صاحب تاریخ هرات: «از مرغزار و سنکستان هیچ جا نماند که مزرع و باغستان نگشت و از تمام یوادی و صحاری هرچند مواضع یابس و اراضی موات بود به احداث انهار و اچرای قنوات احیاء یافت از جمله آن که از خطه مرغاب تا مرو شاهجان قریب سی فرسخ صحرای موات فاصله بود و از سرخس تا مرو بیست و پنج فرسخ در این ایام همایون فواصل به تمام مزروع و معمور گشته چنان که به یکدیگر متصل شده.» سام میرزا فرزند شاه اسماعیل صفوی که بعد از فتح هرات و شکست ازیکان از طرف پدر چند سالی (۹۲۸ - )٩۳۶‏ در هرات و خراسان حکمفرمائی مي‌نمود و به حقیقت جانشین سلطان حسین بایقراست در تذکره نفیس خود موسوم به تحفة سامی چند سطری در وصف ایام سلطنت او نگاشته است و در بیانی موجز معانی مفصل دک کته اد سل انیت «سلطان حسین میرزا پادشاه عدل گستر و شهنشاه رعیت پرور بود بهار ایام دولتش چون بهار خرم و خرمی به ایام سلطنش مانند هنگام خرمی دور از غم بی تکلف مدح کستری بدانچه آو موفق شده کم پادشاهی را میسر شده چون ساختن بقا ع خیر و رعایت حال علما و طلبه علوم و ادرار وظایف به طریقی که در ایام او دوازده هزار علما موظف بودند و دیگر معموری بلاد و رفاهیت عباد و رعایت اهل هنر و شعر از این قیاس توان کرد و در واقع کسی را که مثل میرعلیشیر چاکری و مانند مولانا جامی مدح گستری باشد همانا که از مدحت مادحان غنی و از صفت واصفان مستغنی است ...» (تحفه سامی چاپ ارمفان ص ۱۱) و این پادشاه با همه مهابت و جلال و عظمت و استقلال شخصاً اهل توق و ادب بوده و در سرودن شعر فارسی و ترکی آثار بسیار از خود به یادگار گذاشته است از آن جمله کتابی در تذکرة رجال نگاشته که به مجالس العشاق مشهور است و در شعر فارسی «حسینی» تخلص می نموده است. ۱ پس در زمان این پادشاه شاعر شعرپرور عجیب نیست اگر طبم وقاد استاد جام و نبوغ فطری او موقع را از برای بروز و ظهور مناسب یافته و آثار زیبای منظوم و منثور از قلم او تراوش کرده باشد . معین الدین اسفراری در تاریخ هرات حکایتی از جامی نقل می‌کند در هنگامی که استاد به ارودی سلطان در خارج شهر هرت رفته است این حکایت که سام میرزا در تذکره خود به اشتباه آن را به سلطان ابوسعید نسبت داده نشان می‌دهد که ت چه پایه سلطان حسین میرزا را به دامان اهل فضل و ادپ خاصه بر حلقه‌ی فضلا و ادیای خود یعنی مولانا جامی دست ارادت بوده است و نیز نشان می دهد که طبع آن پادشاه برای قبول و سرودن اشعار زیاد بوده است. ۱ تقرب جامی به درگاه سلطان به حدی بوده است که غالباً وزراء و امراء و رجال اورا شفیع کارها و وسیله انجام حوائج خود قرار می دادند و او باهمه درویشی درانجام حاجات ایشان مضایقه نمی کرد و اگر مورد غضب سلطان واقع می‌شدند از او استمداد کرده و او نیز به شفاعت ایشان کمر می بسته است. در تاریخ حبیب السیر مسطور شده که چون خواجه مجدالدین محمدخافی وزیر مورد خشم و غضب سلطان واقع شد و روی در پرده اختفا کشید از هیبت سلطان و بیم مال و ادیشه جان از زاویه یشان ری هس امد ها ان بعت توس یه واعان خفنوت هلاه حامی روهبه: «و آن جناب با خاقان کامیاب ملاقات فرموده به عبارت لایق معروض داشت که دخل خواجه مجدالدین محمد در مهمات یادشاهی مستلزم معموری مك و خشنودی رعیت و سپاهی است او را تربیت می‌باید نمود و سخنان اریاب غرض را درباره او نمی‌باید شنود . خاقان منصور زیان قبول گشاد جناب شان آنچه گفته بود شنیده به خواجه مجدالدین پیغام فرمود و خاطر خواجه اطمینان یافته روز دیگر از منزل اختفا به با غ چهان آراء تشریف برد و به وسیله امرا بر لاس به عرّ بساط بوسی سرافراز شده بیست هزار دینار پیشکش کرد .» در مجموعه متشأّت چامی بیست و يك مراسله و رقعه موجود است که «به ملازمان حضرت خلافت پناهی» یعنی سلطان بایقرا نگاشته و غالب آن ها جواب نامه‌هائی است که سلطان به خدمت آن حضرت معروض می داشت واز مفاد آن جمله مراتب عزت و احترامی که شاه نسبت به خدمت حضرت جامی رعایت می‌کرده کاملاً مشهود است و غالباً دیده می شود که هر وقت سلطان را عزیمت جنگی یا بشارت صلحی دست می داده از هر جا که بوده است در حال قاصدی به هرأت می فرستاده و نامه ای به صحابت وی به حضرت جامی تقدیم می‌داشته است. ودر کتاب مجالس العشاق که سلطان حسین بایقراء در شرح حال عشاق زمان تألیف کرده است مجلس پنجاه و پنجم را به شرح احوال جامی تخصیص داده و از حالات عاشقانه آن استاد و غزلیات مهرانگیز او حکایاتی و ابیاتی نقل نموده و ابتدای کلام بدین گونه نموده است: ن «مجلس پنجاه و پنجم - من لایفی به وصف کم ال کلامه السامی مولاتا عبدالرحمن جامی در علوم ظاهر و باطن یگانه عصر بود ازآن حضرت مصنفات بسیار بر صفحه روزگار مانده و اقسام شعر از قصید و غزل و متنوی و رباعی و قطعه و معمی همه خوب واقع شده و درتألیف به طریق اهل تصوف شیخ محی الدین اعرابی و شیخ صدرالدین قونیوی کرده ... الخ» جامی نیز در بسیاری از مژلفات خویش که غالباً در زمان سلطنت این پادشاه تألیف شده است در صدر کتاب نام وی را ذکر کرده چنان که در تالیفات منثور وی کتاب بهارستان و رسالاً صغیر در معمی و در کتب منظوم دفتر اول سلسله الذهب و مشنوی سبحة الابرار و مثنوی بوسف و زلیخا و لیلی و مجنون و خردنامه اسکندری که آخر مثنویات اوست همه مصدر به نام آن پادشاه می باشد. و در دیوان او نیز قصائد ۱ غرا در مدح سلطان حسی بایقرا آمده است که بیشتر ابتدای قصیده در وصف جامی در هفدهم محرم ۸٩۸‏ هجری وفات یافته است یعنی بیش از ده سال قبل از وفات سلطان حسین بایقرا و آن در موقعی بوده است که کوکب بخت و اقبال آن پادشاه درکمال اوج خود بود و سلطان مراسم تشییع جنازه و اقامه مجالس سوگواری را در باره استاد به منتهای کمال رعایت داشته است و تفصیل این عزاداری و تجلیل به شرح و تفصیل در آخرکتاب خمسة التحرین امیرعلیشیر نوائی و هم در کتاب روضه الجنات فی اوصاف مدینه هرات مسطور است: ۱ و امبرعلیشیر نوشته است که : «چون خبر فوت جامی در شهر منتشر شد اکابر و اشراف از اطراف رسیده و جملگی لباس ماتم و عز! پوشیدند و حضرت سلطان صاحبقران (مقصود حسین بایقراست) تشریف آورده و به های های گریستند و مولاتا ضیاءالدین یوسف (فرزند جامی) را از روی شفقت در آغوش گرفته و سایر اصحاب را تسلیت ها فرمودند و این فقیر (مقصود امیرعلیشیر مولف است) را صاحب عزا منظور و به حالم دلسوزی ۳ اظهار و اشکریزان نصایح و مواعظ در بار فرمودند و چون در مزاج مبارکشان آثار ضعفی بود به مقر سلطنت و مسند خلافت مراجعت فرموده تمامی شاهزادگان و ارکان دولت را در تشییع محفه آن مرحوم امر فرمودند. سلطان احمد میرزا و مظفر حسین میرز! و سایر شاهزادگان در دوش گرفتن تابوت به یکدیگر سبقت می جستند تا بدین ترتیب به مصلّی رسیدند ِ« جامی از بعضی از شاهزادگان و فرزندان تتاطانت بان هی نام برده و ایشان را ستوده است . از آن جمله سلطان مظفر حسین میرزاست که فرزند مقرب سلطان می‌باشد و هميشه درنزد او در هرات مقام داشته و او را نیز در مقدمه یوسف زلیخا مدح کرده آن جا که گفته است: ۱ تفت رازه کت نهت ی تا صفلی شب طفت ی بح و امس( خرد چون دید جساهو استرامه همی‌کسسسود آرزوی نقش‌نأمش در مقدمه لیلی و مجنون مولانا چند بیتی در ذکر سلاطین گذشته آورده است و در آنجا از چنگیز که مورد نفرت و خصومت تیموریان بوده به بدی یاد کرده و از تیمور و شاهرخ با احترام اسم برده و پس از آن به مدح سلطان حسین کلام را خاتمه داده و آن قطعه این است: شاقن نده آنان ی خورشتید. ارجام مهاتای تیه زان می که بود چو نور پرتو تاریخ گشای کهنه و نو بهرام کج | وگ ور او کو آن بازوی شیر زور او کسو کاووس کجاوکاس ‌اوکو وان کاخ سپهر اساس او کو چنگیز که بود گرگ این دشت ‏ این دشت زگرگیش‌تهی گشت در پنجه مرگ رویهی کرد قالب به مسصاف او تهی کرد تیمور شد آن چوسد آهن ایمن زفساد رخنه افکن شد در کف عجز نرم چون موم جان داد زملك و مال مسحروم شهرخ که به فرخی به سر برد اوازه به شهرخی به در برد شد در صف این بساط آفات با شاهرخی قرینه‌مات آن می که دمد بیویش از دل رصان دعای شاه ادل 14 اکنون که سخن از سلاطین معاصر جامی درخراسان می رود به ناچار باید از بزرگترین رجال و امرای آن عصر که علی التحقیق در پیدایش آثار ادبی آخر قرن نهم و یالاخص آثار قلمی مولانا جامی موثر ترین عامل بوده است نیز چند کلمه ای گفته ت سود . میرعلیشیر نوانی رواج بازار علم وادپ در آخر قرن نهم و بروز آثار بزرگ ادبی که در میان آثار قلمی جامی ستارة فروزان آن آسمان است بیشتر مدیون وجود آن آمیر دانش گستر می‌باشد که به فضایل ادبی و اخلاقی موصوف و دارای نفوذ کلمه در دربار سلطان بایقراء و شخصاً صاحب ثروت و مکنت بسیار بوده است. این امیرادیب و دانش پرور که به محبت علماء و فضلاء و بداشتن علاقه به اهل فضل و کمال به قدری موصوف است که استاد براون او را شبیه به ماسیناس سلینیوس نموده است. باآن که در اطراف شمع وجود او فضلاو شعرای بی شمار و اهل ذوق و فضل پروانه صفت گرد آمده بودند او خود نسبت به جامی سر ارادت سیرده و به دامان او دست بندگی زده است. منزلت جامی در نزد میرعلیشیر هم جنبه دوستی و وداد داشته و هم رابطة شاکرد و استاد مایین آن دو برقرار بوده است. جامی بسیاری از مولفات خود را از نظم و نثر بر حسب تشویق یا به موجب خواهش او انجام داده و در همه آن ها نام وی را به تجلیل و عزت یاد کرده علاوه بر آن بسیاری مراسلات منثور و قصائد و قطعات و غزلیات منظوم از جامی موجود است که همه در خطاب یا در جواب میرعلیشیر سروده شده. پس ازآن که شاعر در سال ۸٩۸‏ وفات یافت میرعلیشیر برای وی مرثیه ای ساخته است مفصل و آن ترکیب بندی است مرکب از هفت بند و هفتاد بیت و به این بیت آغاز می شود: هر دم از انجمن چرخ جفای دکر است هريك از انجم او دا غ بلای دکر است 16 و پس از آن نیز کتاب موسوم به خمسه التحرین را به یادگار وی تالیف نموده و درآنجا خود را در مرگ جامی صاحب عزا معرفی کرده است. این که بیشتر آثار قلمی جامی درربع اخیر عمر او یعنی در فاصلةً مابین (۸۷۵ تا ۸٩۸‏ هجری) به ظهور رسیده همه دلیل بر نقوذ تشویق و اثر تجلیل میرعلیشیر است. و این امیر بزرگ در سال ۸۸۴ در هرات متولد شده و در سال ٩۰۶‏ در همان شهر وفات افته است. ازآن جا که وی رفیق ایام طفولیت سلطان حسین بایقرا بوده است درهنگامی که سلطان مزیور به تخت سلطنت هرات نشست مورد لطف و عنابت مخصوص آن پادشاه واقع گشت و منصب مهر زدن فرامین سلطنتی به او مفوض گردید. کرم نفس و استغنا و عدم علاقه به جاه و جلال دنیوی و اعراض از مشاغل دولتی و بی غرضی وی اعتماد سلطان و شاهزادگان را جلب نموده و مورد احترام بسیارشد و از طرف بان به القات نی رک له اختیادا لك و لیر و مرن الخضره اتستطای ملقب گردید با آن که چندین مرتبه کارهای بزرگ مانند ایالت استرآباد که در آن وقت یکی ازاقطاع وسیع و آباد کشور سلطان بود به وی واگذاشتند ولی او پس از اندك زمانی استعفا گرده امن خاطر و کنج فراغت و مطالعات ادبی را بر جاه و جلال دنیوی ترجیح داد وی به هدایت جامي دست ارادت به سلسله نقشبندیه داده و در وادی تصوف وارد شد و شوق او را برای انجام اعمال نيك حد و پایانی نبود گویند که در حدود ۳۷۰ مسجد و مدرسه و صومعه و بنای مقابر و مزارات یا بنیاد نهاد و یا تعمیر و مرمت کرد . نقاشان هنرور زمان مانند استاد بهزاد و شاه مظفر و موسیقی دان های معروف مانند قول محمد و شیخ نائی و حسین عودی همه ترقی و پیشرفت خود را مدیون کرم وی هستند و خود شخصاً نیز موسیقی دانی ماهر و نوازده‌ای استاد و نقاشی چیره دست بوده است. میرعلیشیر در زبان ترکی جغتائی شاعری بی مانند است که با آن زبان چهار دیوان غزلیات و پنج مثنوی مفصل به تقلید از خمسه نظامی و يك مثنوی در تقلید عطار به نام لسان الطیر نوشته است و در اشعار ترکی خود «نوائی» تخلص می‌نمود . شهرت ۹۹ شاعری وی بیشتر دراشعار ترکی اوست وبا آن که در شعر فارسی که «فانی» تخلص می نوده دستی توانا نداشته است معذالك او را واللسانین لقب داده اند و در علم عروض نیز او را کتابی است که به نام میزان الاوزان نگاشته. میر علیشیر نویسنده و مولفی بارور است که نزديك به سی مجلد کتاب و رسالةً فارسی و ترکی از او باقيمانده. ۱ - چهار دیوان غرلیات به نام های: غرائب الصفر. نوادر الشباب. بدایع الوشظ فا ال ۲ - مثنویات خمسه به نام های: تحية الابرار » فرهاد و شیرین, لیلی و مجنون, سد سکندری» سبعه سیاره. ۳ - متثنوی لسان الطیر ۳ - تذکرة مجالس النفائس که شرح احوال شعرای زمان خود را به طور اختصار در آن درج کرده و به فارسی نیز در قرن دهم دو بار ترجمه شده است ولی هنوز به چاپ نرسیده. ۵سا لین ۶ - اریعین منظوم. ۷ - نظم الجواهر. ۸ - محبوب القلوب. ٩‏ - تاریخ انبیاء. ۰ تانق علواه العجه: ۱ نشاتم الخیه: و ۲ ره | اتدویه ۳ - محاکمات اللغتین که در آن سعی کرده برتری زبان ترکی را به فارسی به بویت مرا نی ایت کنات را ترسال ۹:0 متال قل ات تفای خر حالف یه آمت. ۵ - حالات پهلوان اسد. ۷ ۶ - حالات سیدحسن اردشیر. ۷ - مفردات در فن معما. ۸ - قصه شیخ صنعان. ۹ - مناجات نامه. ۰ - متشأت ترکی, .. ۱ - دیوان فارسی. ۲ - منشات فارسی ۳ - میزان الاوزان. ازاین آثار بعضی از آن ها مثل مثنویات و غزلیات در دست و بعضی کمیاب و نادرالوجود می باشد. صاحب تاریخ حبیب السیر که خود معاصر و پرورده دست تربیت اوست در ذیل وقایع سال ٩۰۶‏ واقعه وفات او را به تفصیل یاد می کند و در آن جا می نویسد که رسالة علیحده موسوم به مکارم الاخلاق در بیان اخلاق و آداب و تفصیل اشعار و مولفات و تعداد آثار وی تالیف نموده است. و در حبیب السیر می نویسد: «صبع یکشنبه ۱۲ جمادی الاخری مرغ روحش قفس قالب را شکسته و از تنگنای پیکر جسمانی به متنزهات ریاض جاودانی پرواز نمود و علی الصباح این خبر محنت اثر در دارالسلطنه هرات اشتهار یافت و نائره حزن و اندوه از کانون درون خاص و عام سر زد و آواز ناله و نفیر فقیر و وزیر و برنا و پیر صدا! در گنبد اثیر انداخت .. علمای اعلام را عمامهةً عزت از سر افتاد و متحیر شدند که دیگر ترییت از که یایند و فضلاء لازم الاحترام را خلعت شکیبائی چاك گشته ندانستند که من بعد به ما هنن ۹۸ باب هفتم طرز کلام جامی حشرت عیدا مان جامی شاعر قتهیر خرامنان یکی از بزرگتزین تویسشدگان و عارفان زمان خویش است. ۱ حضرت چامی در راه عرفان و ادب یکی از بزرگترین نوابغ به زبان فارسی و عربی می‌باشد . اشعار شیر و شکرشان که در يك بیت مناصفه عربی و مناصفه فارسی می‌باشد و توانائی شان را در هر دو زبان نشان می‌دهد و کمتر شاعر است که به این اندازه قدرت در نظم داشته باشد . اشعار حضرت جامی چه در غزل و چه در مثنوی بسیار لطیف و شیرین و مملو از نزاکت های شعری می باشد و روی همین قدرت است که افسانه ای دیرین را که توسط شعرای بزرگ سرائیده شده است دنبال کرده اند و به خوپی از عهده این کار پرآمده‌اند. اشعار جامی خصوصاً اشعار عرفانی شان با تشبیهات و کنایه و مجاز و نازك خیالی‌ها با بسیار سادگی و روانی اداه شده است و دراکثر اشعارشان ذهنیت تصوفی استاد اشکان و فا بییاکانه آن را مطرح می‌سازد. 1۹ حضرت جامی چندی خواسته اند که از شعر سرائّی دوری جویند اما فیض و نخواهی به آن اشتغال داشته اند: ز طور طور گذشتم ولی نشد هرگز زفکر شعر نشد حاصلم فراغت بال هزار بار از این شغل توپه کردم ليك از آن نبود گریزم چو سایر اشفال در اشعار عرفانی جامی زیاد تر شیوه مولانا جلال الدین بلخی و حافظ شیرازی دیده می شود و به اندازه‌ای در آن پیشرفت نموده است که انسان به شبپه می‌افتد که شعر با این همه لطافت و نازك خیالی ممکن است از حضرت جامی تباشد مجموعی نازك خیالی و باريك بینی و لطاقت سباه دری خراسانی در اشعارش زیاد تر به چشم می‌خورد و این بیت حضرت جامی با همه شوخی و شیرین زبانی درذات خود فرد است کز پیرهنت هم من دلخسته به تنگم در اشعار عرفانی جامی زیاد تر تمایل حضرت به طریقه ملامتیان دیده می‌شود و خواجه حافظ نیز به آن تمایل نشان داده اند: وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم که در طریقت ما کافریست رنجیدن از لاقیدی در لباس و در گفتار و کردار حضرت جامی را زیادتر به ملامتیان گرویده نشان می‌دهد از این که به نقشبندیه» مگر آن که حضرت دوستان زیادی در بین این طایفه داشته اند که خود را مفتخر بدان می‌داند. جفاودین ودل از دست دادن وفیض ابربهاربا پروردن خاك وگل همه را جزء‌جبرو اختیار کرده است: در همه شهر دلی کو؟ که نه خون کرده تست با درونی که نه از زخم غم آزردهة تست جان زمژگان تو ریش است و دل از غمزه فگار هر که را می نگرم تسر جفا خوردة تست پرده برداشستی از راز من ای چرخ فلك آه از این بوالعجبی ها که پس پردة تست حرص نرگس نگر ای غنچه که با این زر و سیم روز و شب چشم طمع دوخته بر خرده نست از نسسیم گل و مل دین و دلم رفت به باد آض ای باد صبااین همه آورده تست شکر فیض تو چمن چون کند ای ابر بهار که اگر خاك و گر گل همه پرورده تست در غزل زیر طرز سبك دری خراسانی جامی به نظر می خورد که با چه شیرین ادائی بیفام گل را به کرسی نشانده و کلمة تنگ شدن و گل اندام و قباپوش همه و همه با قبای غنچه با چه نازك خیالی بر آورده شده است: دوشم آورد از چمن باد صباپیفام گل گفت منشین بی قدح چون لاله در ایام گل نیست چندان فرصتی زآغاز نا انجام کل ۷۱ تس ماه زان شحو ال رن مازجام گرخی مستیم و او از جام گل تنگ شسد بی آن گل اندام قسباپوشم چمن چون قبای غنچه آمد تنگ بر اندام گل وام شد در دور گل جامی بهای نقل و می ۱ دلق زهد اکنون گس رو کن در ادای وام گل در غزل زیر که من آن را خلوتگه وصل یاد کرده ام جامی چه تشبیهات شیرین مانند پای به سنگ‌خوردن,» بای گذشتن ماندن و لنگ شدن و بلندی دیوارهای قلعه‌های بلند جام را به نظر می آورد و جنگیدن با در و دیوار. خلوتگه وصل که یکجا شدن را با یار و پس از آواز از پس دیوار و با در و دیوار به جنگ شدن به دست آورده و از جامی از سر خود گذشتن را تقاضا کردن و بدون درنگ آن را قبول کردن یکی از بهترین شعرهاست در سبك دری خراسانی: دردا که در آمد به درت پای به سنگم شد پای گذشتن ز سر کوی تو لنگم در بسسته و دیوار بلند است برون آ کسز تنگ دلی با در و دیوار به جنگم اول رخ من زرد شد آنگاه به خون سرخ خلوتگه وصل است مکن بند قبا تنگ شد قامت من جنگ و نوای طریم نیست دتم کی فا | ت س ی سم گفتی که چو جامی زسر خود بگذر زود سودای تو گرداند بسی رنگ به رنگم کز پیرهنت هم من دل خسته به تنگم سررشته وصل تو نیفتاد به چنگم گو خط: تو سپ سند برآن آینه زنگم در مسعرض حکم تو چه امکان درنگم درغزل زیر حضرت جامی واسوخت وار با شیرین زبانی از دوست شکوه دارد و ۷۲ عشق تنها در چستچجوی لذت درد از هجر است که از وصل بهدر است: ای زخ ال قسدمت چشم مرا بینائی ها توز رزوی توا که سین سا اور ای خوش آن دیده که اول به رخت می افتد با مدادان که به صد جلوه برون می آنی لطف و انصمام تو عامست ندانم که چرا هیچ گه بر من درویش نمی بخضشایی سوز من رو شنت آن دم شود ای شمم چگل که شبی سوخته باشی به غم تنهائی گر نیرزم به جوابی چو سلامت گویم چشم دارم که به دشنام زبان بکشانی چند سودای بتان وای برین خون خوردن تا بکی طعن کس ان آه از این رسوائی عقل گفتا نرسد وصل سلاطین به گدا بیش از این در طلیش عمر چه می فرمائی عشق فریاد بر آورد که ای عقل خموش بس بود لذت درد طلب‌ و جحسویانی جامی از خیل سگان یار غلامان باشد ۷۳ در غزل زیر حضرت جامی سوز عشق را با چه تعبیرات شیرین و عارفانه ادا نموده اند که هر بیت آن انسان را به عالم دیگر می برد: لله الم که بصد از سفر دور و دراز می‌کنم بار دگسر دیده به دار توبان مژه بر هم نزنم پیش تو آری نه خوش است که تورا چهره بود باز و مرا دیده فراز تا شد آن عشق توسر رشته کارم روشن همچو شمعم هنری نیست به جز سوز و گداز باوج ود خم ابروی توام می خواند زاهد بی خبر از عشق به مسحراب و نما ليك در شرع وفا نیست نمازی به از این کی وی اف میا وین اه کیان پی به توحید برد از الف قامت تو هر که ادراك حقیقت کند از مرف مجاز در غزل زیر که مملو از نازك خیالی و لطافت شعریست حضرت جامی چه شیرین از مسك شوریده دلان و آمد و شدشان در کعبه و میخانه وزمزم و می (۱) یاد ۱ - میخانه باطن عارف کامل باشد که درآن شوق و ذوق و عواطف الهیه بسیارباشد و می نزد عرفا ۷ چون صب | شانه در آن طره خم در خم زد سك ج میت شسوریده دلان بر هم زد تار هر مو ز آمد شد آن شانه گسست با رگ جان من آن را گسرهی مسحکم زد تا ز راهت ننشیند به رخ یر ضشبار مسردمش چشم من آب امه پر نم زد که به میخانه بود چش مه زمزم خم می کفن خویش خوش آن زنده که بر زمرم زد گر به گرد لب جان بخش تو بودی عیسی با وجود تونیارستی ازاسیا دم زد عیش پا بوس تو تا یافت به عالم جامی پشت پا بر طرب و عیش همه عالم زد غزلی که حضرت جامی ردیف هنوز را تعقیب کرده‌اند یکی آزبهترین غزل‌ها در این سلك است. ممکن صدها غزل به اين قافیه یابید باز هم این غزل عارف جای خود را دارد: من به ون غرق و لب لعل تو در خنده هنوز زخم کاریست و من از تیغ تو شسرمنده هنور چه عجب گر بگدازم همه بی تو چون شسمع ۷۵ بس گرفتار که در راه وفایت شده خاك سرو تا سایه بر آن خاك نی فگنده هنوز شیالق از دابا رمب کان :+ رشسته مسهر تونا دوخضته در ژنده هنوز شرا خساتم دولت ندهد نقش مراد در نگین حرف تمنای تو ناکنده هنون جسامی آزاد ش.د از بندگی خلق ولی هم‌چنان هست سگ کوی تورا بنده هنوز در غزل زیر حضرت جامی به چه شیوه ای سر تسلیم را به مقابل بیداد یار خود می گذارد و شعر جنبه واسوختی و امیدواری را داراست: برمن آز خسوی تو‌هر چند که بیس داد رود چون رج خسوب تو بینم همه از یاد رود گسسره از طره منشگن مگشساپیش‌ صب ]| عسمسر صد دل شسده مپ سند که بریاد رود تایکن غساشی خسن که متس وال شادمان سسوی درت آید ونا شدد رود نفش شیرین رود ازسنگ ولی ممکن نیسست کسه خسیسسال رخش از خساطر فسرهاد رود خس‌ال بادا سر من در ره آن سسرو روان ک گس رفستاری من بیندوآزاد رود دل به آن غسمزه ضون ریز کشد جامی را صی_د را چون اجل آید سسوی‌ صیاد رود ۷۹ در غزل زیر حضرت جامی يك شعر خیلی روان با نهایت لطافت و شیرین زبانی سروده اند : دوستان بازم عجب کاری فتاد دل به دام عشق خونخواری فتاد جان رمید ار تن بکویش ارمید از قففس مرغی به گلزاری فستاد ۱ ۱ ی ۱ ۱ در ریم وصل محرم شد رقیب دامن گل در کف خاری فستساد عقل شد مسفتون مشک طره اش ساده ای در دام طراری فتاد چشم پوشیدم رخش دیدم به خواب خفتهای را بخت بیداری فتاد حضرت جامی غزل زیر را به پیروی از پیرخود خواجه سروده و خیلی عالی است- مسزرع سیبز فك دیدم و داس مه نو تاخم چرخ کمن باشد و جام مه نو صرصر قهر ازل گو بنشان مشعل مهر شرح آن دفتر ننوشته زیلیل بشنوی زد مه روی تو خرمن فك از مزر ع خویش گو به داس مه نو خوش پروین بدرو ۷۷ ترك چشم تو اکر هندوی خویشم خواند در کشم تاج کیانی ز سر کیخسرق دل بسی در پی مقصود دوید و نرسید چند روزی تو هم ای اشك درین کسوی بدو جامی این مأمن اقبال نه جای من و توست ختم شد رقعه اخلاص زمین بوس و بروق در غزل زبرحضرت جامی وحشتی از تنهائی دارد و این حال بر اکثر شعرا پیش آمده و آن را در رشته قلم آورده اند عارف ما این حالت انزوا را سیار شیرین بیان کرده است: نه نگاری که دل و جان به عمش یار کنم عسشق او هر چه کند حکم بر آن کار کنم او زمن چون شود از گردش گردون شب تار از فسروغ رخ او شمع شب تار کنم و ۱ ۱ مسرهم سس ینه ریش ودل افکار کنم نه صریفی که در آرد زدرم ساغر می تا به آن کسب نشاط دل عم خوار کنم نه ندیمی کسه چو دریای دلش موج زند ۱ گوش جان را صدف لول شهوار کنم به از آن نیست که در گوش ويرانة خویش یا به دامان کسشم وروی به دیوار کنم جامی آسا چو دهد وحشت تنهانی روی شنوفس ظنع وی ا تشر آشتعیار کنم ۷۸ دامن بر زدن يك اصطلاح عاميانة فارسی دری خراسانی است به معنی در بی و این غزل تا آخر خیلی عالی و لطیف بیان گردیده است: کیست می آید قبایوشیده دامن بر زده شکل شهر آشوب او آتش به عالم بر رده کرده در دین مسلمانان هزاران رخنه پیش هر خدنگ فتنه اي کز غمزه آن کافر رده گر زند بر ماه تابان طعنه ای بر خور زده رو براه از آمد اویم من‌ بی صی و دل گرچه در هر گام راه بیدلی دیگر زده درد سر کم ده طبیبا چون زمرهم خوشترست زخم آن سنگی که دربانش مرا بر سر زده بر رگ جان غمزه خضونریز او نشتر زده هرکجا نوشیده جامی باده با یاران نخست در غزل زیر که من آن را ميکدهٌ عشق نام گذاردم يك شعر کاملاً عارفانه جامی است که یا سار لطافت و نارزك خیالی سروده اند: کشیده بود مه از حسن سر به چرخ برین کمین چشم تورا بنده ایم بهر خدای شمیم زلف تو شد همدم نسیم شمال زخود روم چو تو آنی و حال من بینی منم به میکده عشق گشته مفلس و عور میبن حقارت جامی که در هوای قدت ۷۹ چو دید روی تو آمد ز آسمان به زمین ور زمن نش ود باورت بی‌اوببین نه‌جان بجان. نه جانان نه دل بدست نه دین همای همت اوطایریست سدره نشین در غزل دیگر حضرت جامی از متاع صومعه و فضیلت عشق و پیر مغان و وحدت با کرت را با قباس از بحر و حباب خیلی عالی سروده اند که از شعر شیوای «صیحست ساقا قدحی بر شراب کن صوفی متا صومعه رهن شراب کن مستم ز نش می عشق پری وشی عیب است لاف عشق جوانان و عهد شیب بدنام شهر و رانده و رسوای عالیم کسب کمال و فضل فضولیست ای پسر جامی جناب پیر مفغان قبله دعاست دور فلك درنگ ندارد شناب کن» پیرانه سر تلافی عهد شباب کن بر یاد لعطش از دو سه جامم خراب کن موی سفیدم از می گلگون خضاب کن ای پارسا زصصبت ما اجتناب کن از عاشقان فضیلت عشق اکتساب کن این نکته را قیاس ز بحر و حباب کن هر چیر کا لتماس کنی زان جناب کن درغزل زیر حضرت جامی باز شعر شیوای خواجه را پیروی کرده و خوب سروده اند: «رفتم به باغ تا که بچینم سحر کلی رفتم به باغ سر و خرامان من نبود چون ابر نوبهار به هرسو گریستم نگشد دل زلاله مسرا زانکه بی رخش از چیپ غنچه کآپ لطافت همی چکید مرغ چمن گرفت سر خود فغان کنان هرج‌انمود جلوه بتی بر سمند نان جامی بگوی بهر چه ماندی ز دوست باز وآن نو شگفته غنچه خندان من نبود کان سرو پیش دیده گریان من نبود داغ عغمی نماند که بر جان من نبود جز خون دل چکیده به دامان من نبود کورا سر شنیدن امکان من نبود جانم زرشك سوخت که جانان من نبود من چون کنم که بخت به فرمان من نبود در قرن نهم سلاطین و شاهزادگان تیموری به شعرا و ادبا احترام زیادی قایل بودند . و حضرت جامی که طول عمرشان با سلسله شاهان تیموری و شاهزادگان و وزرای دانشمندشان سپری شده است درزیر سایه پر عطوفت ایشان حیات خود را به سرمی برد. برای جامی که یکی ازبزرگترین عارفان و ادیبان وقت خود بود موقعیتی داده شده بود تا در این راه پیش رود و آثار زیادی از خود باقی گذارد. بیشتر آثار جامی به زبان فارسی به نظم مثنوی در آورده شده است و حضرت شان در این طرز ها وس لا تاه واتاس ناکما ای در و ام تون دهلوی پیروی نموده اند و آن را به ذروه ارتقای آن رسانیدند. آن حضرت تحت نظم موزونی دورهٌ شعر و شاعری شان را شرح داده اند که نشر آن از زبان خود شاعر موزون تر به نظر می رسد: زدم عمری از بی متالات مثل دم از ساده رویان رعناردم نمودم ره راست عشاق را به قصد قصاید شدم تیز کام زبی‌چارگی ها دراین چارسوی کنون کرده ام پشت همت قوی ک هن مستنوی های پیران کار اگرچه روان بخش وجان پروراست تظافتن که انتتای این فووش استت جی خر یه آن بنج هم بسجه ید کفش بود از آن گونه گوهر تهی زر از سیم هر چند بهتر بود من مس فلس عسور دور از هنر ۸۱ سرودم به وصف غزالان عسزل غزل را زمه خنیمه بالا زدم ز آوازه پر کردم آفاق را به آمد به نظم مسعمام نام به نظم ریاعی شدم چاره جوی دهم‌م نوی را لبباس‌نوی که ماندست از آن رفته گان بادگار اش افو آزت یگ اتت در این بز مگه شمع روشن وی است رسانید گنج سخن را به پنج وزآن بازوی فکرتش رنجه شد دهش ساخت لك از زر دهد هی بسی کمتر از درو گوهر بود نه در حسقه گوهر نه در صره زر در این کارگاه فنون و فسوس من و شرمساری زده گنج شان ولی داشت چون زور پایم قوی گشادم به مفتاح عزم درست زلب تحسفه آوردم احسرار را چو طفلان ز نی چون فرس ساختم چو زین چار شد طبع من کامیاب به يك رشته خواهم چو گوهر کشید ضردنامهزان اتب ارمنست ز اسرار حکمت سخن راندن زیهرام گورش نراندم سخن جوم عموره عمر شد خاکیود در آن بحصر يك متنوی داشتم همه‌نکتههای حکیمان دین چو آن گوهر بود از آن بحر ژرف چو افتاد بی او به کارم خلل شدم در دگر بحر گوهر فشان دریفا که بگذشت عمر شریف کند قافیه تنگ بر من نفس حضور دل از دست دادم به نقد رمید آن زمن وان نگردید رام ۸۲ ز مس سساخستم پنج گنج فلوس که این پنج من نیست ده ینج شان 1 ۳ ۱ ۲ در گنج گفتار را در نخست به کف سبحه بسپردم ابرار را رقم بر زلیخض او یوسف زدم به لیلی و مسجنون فرس تأختم کنون آورم رو به پنجم کستاب خرد نامه ها کَز سکندر رید که افسانه خوانی نه کار منست به از قصه‌های کهن خواندن نکشتم به باغ خود آن سروبن زسمماری هفت پیکر چه سود که تخم مقسایق در آن کاشتم حکایات ارباپ کش ف ویقین مکرر نرآندم در آن بر حرف تلاف یش کردم به نعم البدل وزآن کردم ایرار را سبحه خوان به ج مع قسوافی و فکر ردیف از آن چون ردیفم فتد کار بس که بکر سخن را در آرم به عقد گرفت این هوا وان نیامد بدام یکی از فضایل و کمالات حضرت جامی همانا دسترسی اوست بر آداب زیان عرب و تبحر وی در علوم ادبی عربی و از تألیفاتی که به این زبان آورده آشکار و هویدااست.(۱) «دست بلندی که مولانا در علوم تقسیر و لفت و حدیث و شعر داشت همه چا به کلام فارسی او هم از حیث ترکیپ جمل و کلمات و هم از حیث اتخاذ مطالب و معانی زینت و کمالاتی دیگر بخشوده است و ادب عربی برای او گنجینه ای وافر و خزینه ای کامل بوده است که همپشه از آن مخزن لنالی آبدار و جواهر رنگارنگ به بساط دانشوری خود می افشاند و از این حد نیز تجاوز فرموده در بعضی از فنون مذکور کتبی به رشته تألیف در آورده که هنوز به یادگار آن استاد باقی و بر قرار است. و عجب نیست که خراسانی زاده ای در فنون عربیت همدوش اساتید عراق و سوریه و مصر باشد. غزلیات ملمع او که با مصاریع و ابیات عربی آميخته است بهترین شاهکار و زیبا ترین نمونه از اختلاط و امتزاج این دو زبان می‌باشد که در طبع غرای استاد جام مولودی به وجود آورده که دارای فصاحت و بلاغت کلام او می‌باشد» ۱۳ حضرت عبدالرحمن جامی به قراری که تذکره نویسان می نویسند اوقات زندگی پربهایشان را به تالیفات و تصنیفات و ترجمه ها و شرح نکات مهم ادبی و ستروزن اشتضای ترتیتا و لطیی یوقت وود ان یی عم ان مارا 6۵یا 6۷ خر شمرده‌اند. از آن جمله نفحات الانس شان که حاوی شرح احوال و زندگی پانصد و هشتاد و دو تن از رجال بزرك صوفیه و نساء عارفات است. مشهورترین اثرشان می‌باشد. و دیگر اثر مشهورشان عبارت از سلسه الذهب» سلامان و ابسال. تحفء‌الاحرار» یوسف و زلیخا. لیلی و مجنون, نقدالنصوص و دیوان و دیگر اشعارشان و بهارستان. ۱ سلسله الذهپ مثنوی است به بحر خفیف « فاعلاتن مفاعلن فعلن» به اسلوب حدیقه حکیم سنائی و چام جم اوحدی و اهدا شده است به نام سلطان حسین بایقراء که مطلع آن این است: لله الحمد قبل کل کلام به صفات الجلال والاکرام این اثر جامی دارای مضامین عالیه عرفانی و اخلاقی است و در دفتر دوم آن در بیان درس عشق روحانی و حقیقی با این بیت آغاز می‌شود: ۸ بشنو ای گوش بر فسانةه عشق از صریر قلم ترانة عشق در هر فصل بخشی از مباحث محبت آلهی و عشق معنوی را بیان فرموده در آن نکات لطیفه و مباحث ظریفه سخن رانده است و تعدادی از بزرگان صوفیه را نام برده و در دفتر سوم کتاب جامی زیاد تر از سیاست مداری و ملك داری و ستایش عدل و داد و تنصیحت سلاطین استت. اينك نمونه ای از عرفان جامی که راجم به شیخ ابوسعید ابوالخیر عارف بزرگ سروده اند : صد حکایت زخویش وا گفتی رفتی اندر صف صفا کیشان بود بروی شسهود حق غالب کر تو گوئی که شیخ دین زچه رو گویمت زانکه لفظ اومطلق پیش چشم شهود دیده‌وران در عبارت چو او و هو رانند نیست مشهود جز هویت او ۸۵ از من و مای خویشتن رسته ليك هرگز نه من نه ما گفتی بر زبانش به جای من ایشان دید خودرا زچشم خود غایب لقظ انقنان تفه ساخت ته آر هست اشارت سوی هویت حق محصوباشد هویت‌ دگران غرض از او وهو همو دانند لاهوفی الوجود الا هو سلسلةالذهت خواجه تصیرالدین طوسی بر اشارات شیخ الرئیس ابوعلی ابن سینا نوشته اند اقتباس فرموده و قصه را با این حمد و ثنا چنین آغاز نموده اند: ای بیادت تازه جان عاشقان زآب لطفت تر زبان عساشقان تا زلیلی سر حس سنت سسر نزد شق او آتش به مسسجنون در نزد تا لب شیرین نکردی چون شکر آن دو عاشق را نشد پرخضون جگر تا ند عذرا زتو‌سی مین عذار دیده‌وامق‌نشد سیس ماب بار گفت و گوی حسن و عشق ازتست‌وبس ‏ عاشقومعمشوق نبود جز توکس پروردگار در وجود ایشان آزموده آغاز می‌نماید که با قصه دو شوریده و دو عاشق مان افرش خیلی عالی و به جا است و با يك غزل عرفانی چنین ختم می‌کند: 1 جلوه گر در صورت عالم تونی در حسریم تودوئی را بار نی ست از دوئی خسواهم که یکتایم کنی گر منم این علم و قدرت از کجاست خضرده دان از سوت آدم توئی در مسسقامات یکی جایم کنی ورتوئی این عجز و پستی از که خاست با این بیت شروع می شود : گنجینه اسرار کمالش مائیم آئینه انوار جم الش مائیم دستان زن اوتار نوایش مائیم ویادی از مخزن الاسرار حکیم نظامی و مطلع الانوار امیرخسرودهلوی نموده می فرماید : زدی جامی بدین چنگ شکسته نوأیی از مقام بی مقامی در این وحشت سرای پر علانق جز آن کس کز نوای بی توانی به سمع مکرمت مسموع بادا و در ختم کتاب چنین می نویسد: ۸۷ بلند آوازه در بی ننگ ونامی سماع این نوا را نیست لایق کند ف هم رم وز آشنانی به حسن مففرت مشفوع بادا خامه چو بر موجب جف القلم بهردعا از نسب ام الکتاب روح آمبن دست به ین گشاد گوهر از آن سبحه بپایش فکند گفت جزاك الله ازاین تحفه باك نقش شفاخانه عیسی است این غنجه ای از گلشن ناز آمده حرف کش دفتر فرزانگی است قفل کشای در کاخ صفاست صبح طرب مطلع انوار اوست ۸۸ خشك نیفتاد آزین خوش رقم حرف سفاأك اللیس آمد جواب چرخ برین سبحه پروین گشاد در قدم عالیه سایش فگند از توبه سجاده نشینان خاك یا رقم خامه معنی است این بالی‌از کل رازن آده تازه کن مایه دیوانگی است عطر فزای کل شاخ وفاست جیب ادب مخزن اسرار اوست با کتاب یوسف و زلیخای حضرت چامی به این شعرشروع می‌شود الهی غنچ ام ید بگشای بخندان از لب آن غنچه باغم درین محنت سرای بی مواسا ضمیرم را سپاس انديشه گردان زنفویم خرد بهروزیم بخش دلی دادی ز گوهر گنج در گنج گشادی نافةٌ طبع مراناف زشعرم خامه را شکر زیان کن سخن راخودسرانجامی نماندست در این خمخانة شیرین فسانه حریفان باده ها خوردند و رفتند ببینم پخته ای زین بزم خامی چو رفت ازدست خم و جام ساقی بیا جامی رها کن شر مساری گلی از روض4ة جاوید بنمای و زین گل عطر پرور کن دماغم به نعمت های خویشم کن شناسا زبانم را ستایش پيشه گردان به اقلیم سخن فیروزیم بخش زکنج دل زبان را کن گهر سنج معطر کن ز مشکم قاف تا قاف زعطرم نامه را عنبر فشان کن وزآن نامه بجز نامی نماندست نمی یابم صسدائی زان ترانه تهی خمخانه ها کردند و رفنند که باشد بر کقّش زان باده جامی به ما جز غم نمانده هیچ باقی زصاف و درد پیش آرهرچه داری وبا این شعر کتاب یوسف و زلیخا را خاتمه می دهد: به حصسمدالله که بر رغم زمانه دلم کز نظم سنجی در غنا بود بیس فکند از کف فکرت ترازو ز دیوار فسراغت بافت پشتی سسرم بر داشت از زانو گرانی ۰ (۹ ۰ ۰ زفگ س اه ۲ » در تنگنا بود نشست از نظم سنجی سست بازو به راه نرمی افستاد از درشتی سبك شد خاطر از بار گرانی تا و ۸۹ لیلی و مجنون لیلی و مجنون تألیف حضرت جامی عشق نامه ایست پرشور و طرب انگیز به بحر هزج مسدس «مفعول مفاعلن فعولن» به وزن اسلوپ لیلی و مجنون نظامی و امیر خسرودهلوی سروده شده است ای خاك تو تاج سر بلندان مجنون تو عقل هوشمندان این که حضرت چامی دو اثری را که توسط دو شاعر خوش نوق و سلیقه دنبال کرده است البته از خود اطمینان داشته است که چیزی که می نویسد بی جا و بی معنی نیست. در این جاست که ضرورت می افتد که شخصی مدقق و محققی این کار را برذمه بگیرد تا نوشته‌هائی که حضرت جامی در این مورد کرده است با آثار پیشین سرداده نظریه خود را بنویسد: تا خی سای ان اشطان ان کاب بلس کید حر گم شند ۵: آرند که واعظی سخنور بر مجلس وعظ سایه گستر از دفتر عشق نکته می راند رافسانةً عاشقی همی خواند خرگم شده ای بر او گذر کرد وزگم شده خودش خبر کرد زد بانگ که کیست حاضرامروز کز عشق نبوده خاطر افروز نی مسحنت عسشق دیده‌هرگز نی‌جور بتان کشیده هرگز برخاست زجای‌ساده‌مردی هرگ زدلش نزاده‌دردی کان کس منم ای ستوده‌دهر. ‏ کز عشق نبوده هرگزم بهر نوشتن مجنون نام لیلی را در ریگ يك روز برهنه تن چو خامه زانگشت بر آن قلم همی زد بر یاد دو زلف مشک فامش بر ریگ چو نام او نوشستی از سیل مژه بشستی اش یاك آن طرفه رقم ز سر گرفتی این بود تمام روز کارش از صفصه ریگ کرده نامه لیلی لیلی رقم همی زد می‌ کرد نظاره دو لامش وز رشح جگر به خون سرشتی باز از هوس دل فوسناك زآن واية خویش بر گرفتی سرمایةعیش روزگارش عشق پاك در خطه این خط مسصاری معشوق نکو سرشت باید ۱ نیک فد ۲ مه باری هر منظر خوب دل گشا نیست این کار زاهل زشت ناید این اثر حضرت جامی یکی از بهترین آثاریست در عرفان که از کتاب نقش الفصوص اشارات یی تکلف و تصرف با آوردن کلمات سایر مشایخ و تزئین اشعار بلند پایه عارفانه آن را به سر رسانده اند. پیوست به خوش ترین سرانجام آسوده‌یتان فصه فرسود بت پییاه توت میس وین وم یارب به کم ال بی نیازیت کز راقم این خجسته دفتر گر شد حرفی به سهو مرقوم منویس به لوح اعتبارش زان جسام مدام خ وواله درهشتصد و شصت و سه به اتمام زان بار که بردی از قلم سود وز زخم تراش جست خسامه مسهری‌بدهان خویش مسحکم یارب به‌وفسور کارسازیت وز ناظم این ستسوده گوهر یا خود حرفی ز جهل منظوم در سك ع مل مکن ش‌ مارش يك چام حواله کن به جبامی و آله دارش به ۹۲ بهارستان جامی این کتاب را حضرت جامی به تقلید از گستان سعدی برای پسر ده ساله اش ضیاء جامی در مقدمه کتاب آورد ه: در لطافت به هر گلستانی رسته‌کل‌هادمیده‌ریهان‌ها این چیزیست که جامی خودش می‌گوید اما کلستان و بوستان سعدی که شیخ اجل آن را نیز به منظور تدریس نوشته است بدل ندارد. بهارستان جامی برای پسر ده ساله اش مطبوع است نه با همسری با گلستان سعدی. اکثر لطایف و قصه‌ها از افسانه های زیان عربی که حضرت جامی آن را به فارسی ۹۳ ۰۹